Tarladan məişətə: “Ağ qızıl”ın Azərbaycanın sosial-iqtisadi xəritəsindəki yeri
Faktum.az xəbər verir ki, kənd təsərrüfatı bitkiləri sadəcə torpaqdan toplanan məhsul və ya statistika göstəricisi değildir; onlar bütöv bir regionun sosial strukturunu, məişət adətlərini və ailə daxili əmək bölgüsünü şəkilləndirən əsas hərəkətverici qüvvədir. Azərbaycanın kənd təsərrüfatı tarixində bu rolu ən dərindən və əhatəli şəkildə oynayan bitki, şübhəsiz ki, pambıq – xalq arasında adlandırıldığı kimi “Ağ qızıl” olmuşdur. Mil-Muğan və Şirvan düzlərində geniş vüsət alan pambıqçılıq əsr yarım boyunca təkcə respublika iqtisadiyyatının sütunu deyil, həm də kənd insanının gündəlik həyat ritmini təyin edən mədəni-sosial fenomənə çevrilmişdir.
Pambıqçılığın regional sosial-iqtisadi həyata təsiri ilk növbədə kütləvi məşğulluq və kollektiv əmək mədəniyyətinin formalaşmasında özünü göstərdi. Suvarma şəbəkələrinin (Kür-Araz kanallarının) çəkilməsi ilə arid Muğan və Şirvan çölləri nəhəng aqrar mərkəzlərə çevrildi. Pambıq yetişdirilməsi – torpağın şumlanmasından, suvarılmasından tutmuş becərilməsinə və zəhmət tələb edən əl yığımına kadar – böyük bir canlı iş qüvvəsi tələb edirdi. Bu zərurət kənd yerlərində kollektiv həmrəyliyi və məhəllə-kənd daxili iməcilik ənənələrini gücləndirdi, rayon mərkəzlərinin və kəndlərin infrastrukturunun (yollar, kənd klubları, mənzil fondu) sürətlə inkişafına təkan verdi.
“Ağ qızıl”ın ən kəskin və duyğusal izi isə Azərbaycan kəndlisinin ailə məişətinə və gender roluna vurduğu möhürdür. Pambıq yığımı mövsümü (sentyabr-noyabr ayları) kəndlərdə həyatın ritmini tamamilə dəyişdirirdi. Ailənin bütün üzvləri tarlaya yollanar, səhərin erkən saatlarından başlayan gərgin əmək məişətin mərkəzinə keçərdi. Xüsusilə qadınların pambıqçılıqdakı fəal rolu onların ailədaxili və sosial mövqeyini kökündən dəyişdi. Tarlada yüksək məhsuldarlıq göstərən qadınlar – pambıqçı qəhrəmanlar – təkcə ailə büdcəsinin əsas gəlir gətirəninə çevrilmədilər, həm də cəmiyyətdə söz sahibi olan, hörmət görən müstəqil fərdlər kimi ön plana çıxdılar. Müharibədən sonrakı illərdə kənd təsərrüfatı sayəsində evlərin tikilməsi, cehizlərin toplanması vən övladların şəhərlərdə təhsil alması birbaşa pambıq planının yerinə yetirilməsindən əldə olunan gəlirlərlə bağlı idi.
Lakin pambıqçılıq eyni zamanda böyük insani fədakarlıq və ağır fiziki zəhmət demək idi. Mövsümi olaraq məktəblilərin, müəllimlərin və mülki əhalinin tarlalara cəlb olunması, əl əməyinin üstünlük təşkil etməsi kənd həyatında özünəməxsus çətinliklər və sosial gərginliklər yaradırdı. XX əsrin sonlarında baş verən iqtisadi dönüşlər və pambıq sahələrinin azalması bu bölgələrin sosial-iqtisadi mənzərəsini dəyişsə də, son illərdə pambıqçılığın yeniden dirçəldilməsi həmin tarixi hafizəni və aqrar potensialı yenidən gündəmə gətirdi.