Daş divarlardan hündür mərtəbələrə
Bakının köhnə həyətləri və dəyişən qonşuluq ruhu
Faktum.az xəbər verir ki, şəhərlər təkcə memarlıq abidələrinin, asfalt yolların və ya hündür binaların cəmi deyil; şəhər – orada yaşayan insanların formalaşdırdığı sosial münasibətlər şəbəkəsidir. Bakının urbanizasiya tarixi bu baxımdan iki fərqli dünyanın – bir zamanlar şəhərin ürəyi sayılan “köhnə Bakı həyətləri”nin məhəllə mədəniyyəti ilə müasir dövrün hündürmərtəbəli, təcrid olunmuş yaşayış komplekslərinin qovşağında dayanır. Şəhərsalmanın dəyişməsi təkcə şəhərin fiziki görkəmini deyil, həm də insanların bir-biri ilə ünsiyyət qurmaq tərzini, qonşuluq anlayışını və psixologiyasını kökündən dəyişdirmişdir.
Köhnə Bakı həyətləri (XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərinə xas olan İrçeli, daş döşəməli, açıq eyvanlı, bir neçə ailənin birlikdə yaşadıqları “İtalyan tipli” həyətlər) sadəcə yaşayış məskəni deyil, bütöv bir sosial institut idi. Həmin həyətlərdə qapılar demək olar ki, heç vaxt bağlanmazdı, uşaqlar ümumi həyətdə oynayar, qonşular bir-birinin nəinki sevincini, hətta dərdini və məişət qayğılarını paylaşardılar. Həyətin mərkəzindəki böyük ağacın kölgəsində qurulan çay süfrələri, axşamüstü qonşu qadınların həyətdə söhbətləri, el şənliklərinin və yasların birlikdə keçirilməsi fərdləri bir ailə kimi birləşdirirdi. Bu məhəllə mədəniyyəti insana aidiyyət və təhlükəsizlik duyğusu bəxş edirdi.
Lakin sürətli urbanizasiya, köhnə tikililərin sökülməsi və yerində ucalan çoxmərtəbəli “blok” binaları ilə bu ənənəvi mühit tədricən tarixe gömüldü. Müasir yaşayış kompleksləri fiziki rahatlıq və müstəqillik təmin etsə də, insanları bir-biri ilə birləşdirən sosial körpüləri dağıtdı. Eyni binada, hətta eyni mərtəbədə illərlə yaşayan qonşuların bir-birinin adını belə bilməməsi, liftlərdə sükut içində bir-birindən qaçması müasir meqapolis həyatının reallığına çevrilib. Şüşə və beton divarlar insanın şəxsi sərhədlərini qorusa da, onu cəmiyyətdən təcrid edərək kəskin tənhalığa sürükləyir.
Şəhər arxitekturasının dəyişməsi göstərir ki, binaları hündürləşdirmək və mənzilləri modernləşdirmək asandır, lakin itirilən “məhəllə ruhunu” və səmimi qonşuluq bağlarını bərpa etmək böyük bir sosioloji çağırışdır. Gələcəyin şəhərlərini qurarkən yalnız kvadratmetrləri deyil, insanları birləşdirən ümumi məkanları və canlı ünsiyyət ənənələrini də qoruyub saxlamaq həyati əhəmiyyət daşıyır.