Süfrədəki diplomatiya: Plov, dolma və qastronomik irs müharibəsi
Faktum.az xəbər verir ki, mətbəx sadəcə fizioloji ehtiyacları ödəmək üçün hazırlanan təamlar toplusu deyil; o, cəmiyyətlərin tarixi hafizəsini, coğrafi şəraitini vən milli identikliyini özündə daşıyan ən canlı mədəniyyət kodudur. Qafqaz və Yaxın Şərq regionunda yerləşən xalqların minilliklər boyu iç-içə yaşaması, İpək Yolu üzərindəki ticarət əlaqələri və köçəri-oturaq mədəniyyətlərin qovuşması ümumi bir culinary zəmin formalaşdırmışdır. Lakin məhz bu mülkiyyət və mənşə zənginliyi müasir dövrdə plov, dolma, dovğa və ya pita kimi ortaq təamların hansı xalqa aid olması ətrafında kəskin “qastronomik geosiyasət” və mədəniyyət debatlarına yol açır.
Hər bir yeməyin arxasında konkret bir coğrafi iqlim, təsərrüfat forması vən tarixi zərurət dayanır. Məsələn, taxılçılıq və çəltikçiliklə məşğul olan, ədviyyat marşrutlarının kəsişməsində yerləşən cəmiyyətlərdə plovun (plov/pilav) inkişaf etməsi və yüzlərlə növlə zənginləşməsi təbii bir proses idi. Oxşar şəkildə, tənək yarpağına, tərəvəzlərə əmək və bacarıqla qiymə bükülməsi – dolma hazırlanması – oturaq mətbəx estetikası ilə köçəri ət emalı təcrübəsinin mükəmməl sintezidir. Lakin sərhədlərin çəkildiyi və milli dövlətlərin bərqərar olduğu XIX-XX əsrlərdən etibarən bu təamlar sadəcə qida olmaqdan çıxaraq milli qürur və mədəni suverenlik simvoluna çevrilmişdir.
Müasir dünyada “yeməklərin mənşə mübarizəsi” təkcə sosial şəbəkələrdəki mübahisələrlə məhdudlaşmır, həm də beynəlxalq diplomatiyanın və YUNESKO-nun (UNESCO) Qeyri-Maddi Mədəni İrs siyahılarının əsas mövzularından biridir. Azərbaycanın “Dolma hazırlanması və paylaşılması ənənəsi”ni YUNESKO-nun siyahısına daxil etdirməsi, məhz bu mədəni irsin elmi, tarixi və sosioloji əsaslarla qorunması baxımından strateji addım olmuşdur. Çünki bir təamın hazırlanma texnikası, onun ətrafında formalaşan süfrə mədəniyyəti, qonaqsevərlik ritualları və leksikon xalqın dilinə və yaddaşına birbaşa bağlıdır.
Mətbəx müharibələri göstərir ki, süfrəmizdəki bir qab plov və ya bir tikə dolma sadəcə Dad reseptorlarımızı oxşayan qida deyil; o, əsrlərin sınağından keçərək günümüzə çatan, xalqların tarixi köklərini və coğrafi varlığını sübut edən ən dadlı pasportdur.