Görünməz sərhədlərimiz

Prossemika, şəxsi məkan və mədəniyyətlərin “aura” anlayışı

Faktum.az xəbər verir ki, hər bir insan fiziki bədəninin bitdiyi yerdə sonlanmayan, ətrafını saran görünməz bir şəxsi məkan qabığı ilə yaşayır. Xalq arasında tez-tez “aura” və ya “enerji sahəsi” kimi mistik ifadələrlə adlandırılan bu psixoloji sərhəd, antropologiyada və sosial psixologiyada prossemika (proxemics) elmi daxilində öyrənilir. Amerikalı antropoloq Edvard Holl tərəfindən əsası qoyulan prossemika, insanların məkanı necə istifadə etdiyini, digər fərdlərlə aralarında saxladıqları fiziki məsafənin sosial mənasını və bu sərhədlər pozulduqda daxildə yaranan yadlaşma və təşviş hissini təhlil edir. İnsanın özünü təhlükəsiz hiss etməsi üçün ehtiyac duyduğu bu görünməz dairə, yalnız fərdi xarakterdən değil, həm də mənsub olduğu mədəniyyətin kodlarından birbaşa asılıdır.

Antropoloji tədqiqatlar göstərir ki, şəxsi məkan sərhədləri müxtəlif coğrafiyalarda və sivilizasiyalarda kəskin şəkildə fərqlənir. Şimali Avropa, Şimali Amerika və Şərqi Asiya mədəniyyətləri “kontaktı az olan” (low-contact) cəmiyyətlər sırasına daxildir. Bu cəmiyyətlərdə fərdlər arasında yad bir insanın 50–60 santimetrdən daha yaxına daxil olması birbaşa “sərhəd pozuntusu” kimi qəbul edilir, tərəflərdə psixoloji gərginlik, narahatlıq və yadlaşma hissi yaradır. Əksinə, Latın Amerikası, Yaxın Şərq və Aralıq dənizi hövzəsi xalqları “kontaktı yüksək olan” (high-contact) kültürlərə aiddir; burada ünsiyyət zamanı fiziki yaxınlıq, toxunma, jestlər və yaxın məsafədən göz kontaktı səmimiyyətin və etibarın göstəricisi sayılır.

Müasir meqapolislərdəki sıxlıq, kütləvi nəqliyyat və hündürmərtəbəli binalar insanın bu bioloji və mədəni məkan ehtiyacını daim təzyiq altında saxlayır. Antropososioloqlar vurğulayırlar ki, şəxsi məkanın davamlı olaraq kənar şəxslər tərəfindən pozulması – məsələn, basırıq avtobuslarda və ya həddən artıq sıx ofis mühitlərində – insan orqanizmində xroniki stres hormoni olan kortizolun artmasına yol açır. Bu fiziki sıxlıq nəticəsində fərd özünü qorumaq üçün emosional divarlar hörür və cəmiyyətdən yadlaşmağa başlayır. Şəxsi məkanın ölçüsü yalnız fiziki bir məsafə değil, insanın ruhi tarazlığını və sosial kimliyini qoruyan ən mühüm psixoloji qalxandır.