Niyə yaşlaşdıqca illər daha tez keçir?
Faktum.az xəbər verir ki, uşaqlıq illərində bitmək bilməyən yay tətilləri, saatlarla uzanan dərs dəqiqələri yaş ötdükcə yerini göz açıp-kapayıncaya qədər ötüb keçən aylara və illərə verir. Bəşəriyyətin əsrlər boyu hiss etdiyi, lakin yalnız müasir neyrobiologiya və psixologiyanın inkişafı ilə elmi izahını tapan bu fenomen — yaşlaşdıqca zamanın sürətlənməsi hissiyyatı — fiziki saatın deyil, insan beyninin məlumatı emaletmə mexanizminin birbaşa nəticəsidir. Obyektiv zaman dəyişməz qalsa da, subyektiv zaman subyektiv təcrübələrimizin və beynimizin informasiya emalı sürətinin təsiri altında daim daralır.
Neyroelm və koqnitiv psixologiya mütəxəssisləri zamanın bu sürətlənmə effekti üçün bir neçə əsas elmi nəzəriyyə irəli sürürlər. Bunlardan birincisi “mütənasiblik nəzəriyyəsi”dir (proportionality theory). İllik zaman dilimi 1 yaşlı uşaq üçün bütün həyatının 100 faizini təşkil etdiyi halda, 50 yaşlı bir insan üçün həyatının cəmi 2 faizidir. Bu səbəbdən beyin hər yeni ili keçmiş təcrübələrin ümumi həcmi ilə müqayisədə daha kiçik bir pay kimi qavrayır. İkinci və ən mühüm faktor isə beynin visual və hissi məlumatları emaletmə sürətinin yaşla bağlı zəifləməsidir. Uşaqlıqda beyin çevrədəki hər bir yeni detalı, qoxunu, səsi və görüntünü böyük intensivliklə qeydə alır. Beynin bir gün ərzində emal etdiyi yeni kadrların və “məlumat paketləri”nin sayı çox olduğuna görə, geriyə baxdıqda həmin dövr daha uzun görünür.
Lakin yaş artdıqca həyat monotonlaşır, gündəlik rutinlər vərdişə çevrilir və beynin emal etməli olduğu “yeni informasiya” azalır. Müasir neyrobioloji araşdırmalar göstərir ki, neyronlararası vizual siqnalların ötürülmə sürəti yaşlaşdıqca zəifləyir; beyin gün ərzində daha az “şəkil” çəkdiyi üçün keçmişə nəzər salanda zaman sanki sıxılmış və sürətlənmiş kimi təsir bağışlayır. Monotonluq zamanın yaddaşdakı izini kiçildir, yenilik və fərqli təcrübələr isə zamanı zehində genişləndirir.
Zamanın bu sürətli axınının qarşısını almaq və həyatı daha dolğun hiss etmək üçün “fərqindəlik” (mindfulness) və yeni təcrübələrə açıq olmaq həlledici rol oynayır. Monotonluqdan çıxmaq, yeni bacarıqlar öyrənmək, fərqli mühitlərə daxil olmaq və anı aktiv şəkildə yaşamaq beynin yeni məlumat emalını artıraraq zamanı zehnimizdə yenidən yavaşlatmağa imkan verir.