Zərdüştilik: Odun müqəddəs sayıldığı dinin bu günə qədər gəlib çıxmasının hekayəsi
Faktum.az xəbər verir ki, Zərdüştilik sadəcə odu müqəddəs sayan bir inanc deyil, bəşəriyyət tarixinin ən qədim təkallahlı dinlərindən biri və dərin mənəviyyat fəlsəfəsidir. Onun minilliklər boyu davam edən hekayəsi, nəhəng imperiyaların yüksəlişi, amansız təqiblər, dini müharibələr və uzaq sahillərə mühacirət fonunda formalaşmış unikal bir sağ qalma dastanıdır.
Hekayə eramızdan əvvəl təxminən II minilliyin sonu və ya I minilliyin əvvəllərində qədim İran və Mərkəzi Asiya ərazisində başlamışdır. Dinin banisi Zərdüşt peyğəmbər çoxallahlılığın hökm sürdüyü bir cəmiyyətdə tək bir Tanrıya – Ahura Məzdaya (Müdrik Rəbb) inamı təbliğ etməyə başladı. Zərdüştiliyin mərkəzində Kainatda iki əbədi qüvvənin – Xeyir (Ahura Məzda) və Şər (Əhrimən) arasındakı mübarizə dayanır. İnsan bu mübarizədə azad iradəyə malikdir və öz seçimi ilə xeyir tərəfdə durmalıdır. Dinin bu günə qədər gəlib çıxmasını təmin edən ən mühüm amillərdən biri onun sadə və güclü mənəvi kodeksidir: Hümata, Hükta, Huvəreşta – yəni “Xeyirxah Fikir, Xeyirxah Söz, Xeyirxah Əməl”.
Zərdüştiləri tez-tez səhvən “atəşpərəst” (oda sitayiş edən) adlandırırlar. Əslində, onlar oda sitayiş etmirlər; od və Günəş Zərdüştilikdə Ahura Məzdanın nurlu enerjisinin, həqiqətin, paklığın və ilahi nizamın yer üzündəki ən ali rəmzidir. Atəşgahlarda (Od məbədləri) müqəddəs odun heç vaxt sönməməsinə çalışılır və ibadət zamanı od yandırılaraq zehnin Tanrıya yönəlməsi təmin edilir. Odla yanaşı, torpaq, su və hava da pak sayılır və onların çirkləndirilməsi ağır günah hesab olunur. Əhəmənilər, Arşakilər və Sasanilər kimi böyük Fars imperiyalarının rəsmi dini olan Zərdüştiliyin ən parlaq dövrü Sasanilər zamanında yaşandı və müqəddəs kitab “Avesta” məhz bu dövrdə son variantda sistemləşdirildi.
VII əsrdə Ərəb xilafətinin Sasanilər imperiyasını məğlub etməsi ilə Zərdüştilik üçün dönüş nöqtəsi başladı. Regionda İslamın yayılması ilə əsrlər boyu davam edən tənəzzül və assimilyasiya prosesi başlandı. Lakin bu qədim inanc iki mühüm qrupun fədakarlığı sayəsində tamamilə yox olmadı: İranda (Yəzd və Kirman) qalan kiçik icmalar amansız təzyiqlərə baxmayaraq öz inanclarını izolyasiya olunmuş şəkildə qorudular; X-XI əsrlərdə təqiblərdən qaçaraq Hindistana mühacirət edən digər böyük qrup isə burada “Parsilər” adı altında öz dini ənənələrini bu günə qədər yaşatdı. Günümüzdə dünyada təxminən 100-200 min Zərdüştinin yaşadığı təxmin edilir və onların ən böyük hissəsi Hindistanın Mumbay şəhərində cəmləşib.
Azərbaycan da tarixi olaraq Zərdüştiliyin ən mühüm mərkəzlərindən biri sayılır. Bakı yaxınlığındakı Suraxanı Atəşgahı və Xınalıq atəşgahı bu dinin köklərinin canlı sübutudur. Hətta İslamdan sonra belə, Zərdüştilik mirası Azərbaycan mədəniyyətində dərin izlər qoymuşdur: Novruz bayramı, odla bağlı adət-ənənələr və çərşənbələrdə tonqal qalanması məhz bu minillik inancın günümüzə qədər yaşayan mənəvi əks-sədasıdır.