Neyroplastiklik: Beynin yetkin yaşda da özünü fiziki olaraq yenidən proqramlaşdırmaq qabiliyyəti

Faktum.az xəbər verir ki, uzun illər boyunca elmdə müəyyən bir yaşdan sonra insan beyninin inkişafının dayandığı və neyron şəbəkələrinin dəyişməz qaldığı fərz edilsə də, müasir neyrobiologiya bu yanaşmanı tamamilə alt-üst etmişdir. Neyroplastiklik (və ya beynin plastikliyi) insan beyninin həyat boyu yeni təcrübələr, öyrənmə prosesləri və ətraf mühit faktorları qarşısında strukturunu və funksiyalarını fiziki olaraq dəyişmə yetənəyidir. Bu fenomen göstərir ki, beyin sabit bir orqan deyil, daimi olaraq özünü yenidən proqramlaşdıran, yeni neyron əlaqələri quran və istifadə olunmayan köhnə yolları sıradan çıxaran dinamik bir sistemdir.

Neyroplastiklik mexanizmi xüsusilə yeni dil öyrənərkən, musiqi alətində çalarkən, insult sonrası bərpa dövründə və ya mənfi vərdişləri dəyişdirərkən aydın görünür. İnsanın reallaşdırdığı hər bir yeni düşüncə və vərdiş beynində fiziki sinaptik yollar (synaptic pathways) formalaşdırır; təkrarlandıqca bu yollar daha da möhkəmlənir, istifadə edilmədikdə isə neyron bağlantıları zəifləyərək silinir (“istifadə et və ya itir” prinsipi). Bu proses yetkin yaşda olan şəxslərə zərərli vərdişlərdən qurtulmaq, yaddaşı gücləndirmək, hətta ağır beyin zədələnmələrindən sonra itirilmiş motorik və nitq qabiliyyətlərini beynin sağlam hissələrinə ötürməklə bərpa etmək imkanı verir.

Neyroelm mütəxəssisləri vurğulayırlar ki, neyroplastiklik insan zəkasının və potensialının yaşla məhdudlaşmadığının ən böyük sübutudur. Zehni tapşırıqlar çözmək, yeni biliklər yiyələnmək, meditasiya və fiziki aktivlik kimi fəaliyyətlər beynin plastikliyini kəskin artırır, bu da qocalma prosesində koqnitiv zəifləmənin və Altsheymer kimi neyrodegenerativ xəstəliklərin qarşısını alan ən güclü qalxandır.