Oyunlar nəzəriyyəsi və “Məhbus dilemması”: Strateji qərarların riyaziyyatı
Faktum.az xəbər verir ki, gündəlik həyatımızda, biznesdə və ya beynəlxalq siyasətdə verdiyimiz qərarların uğuru təkcə öz addımlarımızdan deyil, qarşı tərəfin necə davranacağından da birbaşa asılıdır. Məhz bu mürəkkəb strateji qarşılıqlı əlaqələri izah etmək üçün riyaziyyat yeni bir dil kəşf etdi: Oyunlar Nəzəriyyəsi (Game Theory). Məşhur riyaziyyatçı Con Neşə Nobel mükafatı qazandıran bu nəzəriyyə, insanların və təşkilatların böhran anlarında necə seçim etdiyini riyazi modellərlə ortaya qoyur.
Nəzəriyyənin ən məşhur klassik nümunəsi “Məhbus dilemması” (Prisoner’s Dilemma) adlanır. Senariyə görə, bir-biri ilə əlaqə saxlamasına icazə verilməyən iki şübhəli ayrı-ayrı kameralarda dindirilir. Polis hər ikisinə eyni şərtləri təklif edir: əgər hər ikisi sussa (əməkdaşlıq etsə), az sübut olduğu üçün hərəsi cəmi 1 il həbs cəzası alacaq; əgər biri digərini satsa, satan şəxs dərhal azad olunacaq, satılan şəxs isə 10 il həbs ediləcək; əgər hər ikisi bir-birini satsa, hər birinə 5 il həbs cəzası kəsiləcək. Məntiqi və rasional baxımdan ən yaxşı ümumi nəticə hər iki şübhəlinin susması olsa da, bir-birinə etibar etməyən və şəxsi mənfəətini düşünən tərəflər bir-birini satmağı seçir və nəticədə hər ikisi 5 il həbs olunur. Məhz bu vəziyyət “Neş tarazlığı” (Nash Equilibrium) adlanır: heç bir tərəf qarşı tərəfin qərarını bilmədən təkbaşına strategiyasını dəyişərək daha yaxşı nəticə əldə edə bilmir.
“Məhbus dilemması” yalnız bir nəzəriyyə deyil, real dünyada şəxsi mənfəət ilə ümumi əməkdaşlıq arasındakı amansız mübarizənin riyazi modelidir. Şirkətlər arasında qiymət müharibələri, dövlətlər arasındakı silahlanma yarışı və ya iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə ölkələrin öhdəlikləri tam olaraq bu prinseblə işləyir. Hər bir tərəf individual olaraq özünü sığortalamağa və maksimum mənfəət götürməyə çalışdıqda, ümumi sistem üçün ən pis nəticə ortaya çıxır.
Oyunlar nəzəriyyəsi bizə göstərir ki, kor-koranə şəxsi mənfəət arxasınca qaçmaq hər zaman ən rasional seçim deyil. Əksinə, uzunmüddətli münasibətlərdə və təkrar olunan “oyunlarda” etibar, şəffaflıq və qarşılıqlı əməkdaşlıq strategiyası riyazi olaraq ən gəlirli modelə çevrilir. İnsan psixologiyası ilə riyazi dəqiqliyin kəsişdiyi bu nöqtəni anlamaq, həyatın hər sahəsində daha kəskin və strateji qərarlar almağın açarıdır.