Zirvələrə Sığınan Dağ Kəndləri Və İnsan Əzmi
Bəşər tarixinin ən valehedici tərəflərindən biri insanın təbiətlə girdiyi o çətin, amma möhtəşəm mübarizədir. Şəhər sivilizasiyasının rahatlığına, hamar yollarına və geniş düzənliklərinə baxmayaraq, bəzi icmalar əsrlər boyu yaşayış məskəni kimi dəniz səviyyəsindən minlərlə metr yüksəklikdə yerləşən dik qayalıqları, keçilməz sıldırımları və buludların qoynunu seçiblər. Bu seçimin arxasında bəzən düşmən hücumlarından qorunmaq həyati zərurəti, bəzən təbii fəlakətlərdən sığınmaq məcburiyyəti, bəzən də sadəcə təbiətlə tam harmoniyada yaşamaq fəlsəfəsi dayanıb. Şərqin başıdumanlı dağlarından Qərbin dik sahil qayalıqlarına qədər uzanan bu unikal yaşayış məntəqələri bu gün bəşəriyyətin ortaq mənəvi və memarlıq irsinin ən parlaq nümunələridir.
Qafqazın əzəmətli dağ silsilələrində yerləşən və Avropanın ən yüksək yaşayış məntəqələrindən biri hesab olunan Qubanın Xınalıq kəndi bu dağ fəlsəfəsinin canlı timsalıdır. Beş min ildən çox tarixə malik olan bu qədim kənd özünəməxsus dili, kərpiç-daş tikili evləri və qədim tradisiyaları ilə sanki zamanın dayandığı bir məkandır. Xınalıqlılar əsrlər boyu sıldırım dağ başında, sert iklim şəraitində öz mədəniyyətlərini qoruyub saxlamış, UNESCO-nun Ümumdünya İrsi Siyahısına düşməklə öz tarixi varlıqlarını dünyaya sübut etmişlər. Həmçinin Nialdağ silsiləsinin ətəklərində bərqərar olan İsmayıllının Lahıc kəndi də küçələrinin qədim daş döşəmələri, kürəbənd kanalizasiya sistemi və misgərlik sənəti ilə dağlarda qurulan unikal sivilizasiya modelini nümayiş etdirir.
Dünya coğrafiyasına nəzər saldıqda isə oxşar möcüzəvi mənzərələrin fərqli mədəniyyətlərdə necə təzahür etdiyini görürük. Dağıstanda qayalıqların içində həkk olunmuş və “Qafqazın Maçu-Pikçusu” adlandırılan qədim Qamsutl kəndi əsrlər boyu keçilməz bir qala rolunu oynamışdır. İtaliyanın dik qayalar üzərində qurulmuş rəngarəng Çinkve-Terre kəndləri və ya İspaniyanın Andalusiya vilayətində nəhəng dağ oyuqlarının altında inşa edilən Sentenil-de-las-Bodeqas yaşayış məntəqəsi insanın ən çətin Relyef şəraitini belə öz evi etmək bacarığının göstəricisidir.
Zirvələrdə qurulan bu kəndlər bizə sadəcə keçmişin memarlıq nümunələrini göstərmir; onlar həm də insanın azadlıq, təhlükəsizlik və mövcudluq uğrunda göstərdiyi böyük iradənin simvoludur. Şəhərlərin hay-küyündən uzaq, göyün üzünə yaxın bu dağ kəndləri əsrlər keçsə də, öz sirliliyi və əzəməti ilə insanlığı valeh etməyə devam edəcək.