Şəhrizadın İrsi: “Min Bir Gecə” Nağıllarının Əsl Mənşəyi və Gizli Tarixi
Faktum.az xəbər verir ki, Şərq ədəbiyyatının və dünya nağıl xəzinəsinin ən möhtəşəm abidələrindən biri olan “Min bir gecə” (Alf Layla wa-Layla) əsəri əsrlər boyu insanları sehri ilə valeh edib. Bir çoxları bu məşhur toplusunu sadəcə ərəb folkloru hesab etsə də, əsərin əsl mənşəyi çoxşaxəli, müxtəlif mədəniyyətlərin çarpışdığı və birləşdiyi zəngin bir tarixdən xəbər verir. Müasir ədəbiyyatşünaslıq göstərir ki, “Min bir gecə” tək bir müəllifin və ya xalqın töhfəsi deyil, üç əsas mədəni qatın sintezidir.
Əsərin karkası və əsas süjet xətti – zalım şah Şəhriyar və hər gecə ona nağıl danışaraq ölümünü təxirə salan Şəhrizad motivləri – Hindistan və Qədim İran mədəniyyətinə söykənir. X-XI əsr ərəb tarixçiləri Əl-Məsudi və İbn əl-Nədim öz yazılarında bəhs edirlər ki, bu nağıllar toplusu pəhləvi (qəmid fars) dilindəki “Həzar Əfsanə” (Min Əfsanə) kitabının ərəbcəyə tərcüməsidir. Əsərdəki Şəhriyar, Şahzaman, Şəhrizad kimi baş qəhrəmanların adları fars mənşəlidir, danışılan bir çox ibrətamiz heyvan nağılları və fəlsəfi pritçaların kökləri isə Hindistanın “Pançatantra” kimi qədim mətnlərinə gedib çıxır. Fars və Hind mətnləri VIII əsrdə ərəb dilinə tərcümə edildikdən sonra İslam intibahının mərkəzi olan Bağdadda zənginləşdirildi.
Bu dövrdə əsərə məşhur xəlifə Harun ər-Rəşid, onun vəziri Cəfər Bərməki və şair Əbu Nuvas kimi tarixi şəxsiyyətlərin tərənnüm olunduğu şəhər nağılları, sehr, cinlər və dəniz səyahətləri əlavə edildi. Monqol yürüşləri nəticəsində Bağdad süqut etdikdən sonra nağıl ənənəsinin mərkəzi Misirə köçdü və əsərin bu gün bildiyimiz son formalaşma mərhələsi XIII–XVI əsrlərdə Məmlük idarəçiliyi dövründə Qahirədə baş verdi. Şərq mədəniyyətində “1001” rəqəmi sonsuzluq və hesabsız çoxluq simvolu idi. İronicdir ki, bu gün “Min bir gecə” dedikdə ağla gələn ən məşhur nağılların bir qismi orijinal ərəb əlyazmalarında yox idi. 1704-cü ildə fransız şərqşünası Antuan Qallan (Antoine Galland) əsəri avropalılara təqdim edərkən Hələbdən olan Maroni ərəb nağılçısı Hanna Diyab ilə tanış oldu. “Ələddinin sehrli çırağı”, “Əli Baba və qırx quldur” və “Sindbadın səyahətləri” kimi dünyaca məşhur nağılları Qallana məhz Hanna Diyab şifahi şəkildə danışmışdı. Qallan bu nağılları fransızca mətnə daxil etdi və onlar sonradan kitaba tam inteqrasiya olundu. Nəticə etibarilə, “Min bir gecə” tək bir xalqın deyil, Hindistandan başlayaraq İran, İraq, Suriya, Misir və hətta Avropaya qədər uzanan nəhəng bir mədəniyyət koridorunun birgə yaratdığı bəşəri sənət abidəsidir.