Ölümdən sonrakı rəqəmsal həyat

Faktum.az xəbər verir ki, müasir dövrdə insan həyatı fiziki aləmlə yanaşı, rəqəmsal məkanla da sıx bağlıdır. Hər gün istifadə etdiyimiz sosial media hesabları, bulud yaddaşındakı şəkillər, elektron poçtlar, kriptovalyuta cüzdanları və abunəliklər insan öldükdən sonra böyük bir “rəqəmsal miras” olaraq geridə qalır. Lakin bir çox insan öldükdən sonra bu məlumatların və hesabların taleyinin necə həll olunduğundan xəbərsizdir.

İnsanın vəfatından sonra onun rəqəmsal varlığı platformaların daxili qaydaları və istifadəçinin sağlığında seçdiyi tənzimləmələr əsasında idarə olunur. Məsələn, Meta şirkəti (Facebook və Instagram) yaxınlarının təqdim etdiyi ölüm haqqında şəhadətnamə əsasında hesabı “Xatirə hesabı”na çevirir və ya varislərin istəyi ilə tamamilə silir. Xatirə hesabında profilin yanında “Xatirəsinə” sözü yazılır, lakin heç kim (hətta yaxın qohumlar da) həmin şəxsin şəxsi mesajlarını oxuya bilmir. X (keçmiş Twitter) və Google isə şəxsi məfhumlara xüsusi diqqət yetirərək, öldükdən sonra hesaba birbaşa daxil olmağa icazə vermir, yalnız ailənin rəsmi müraciəti ilə hesabı birdəfəlik bağlayır.

Google istifadəçilərə xüsusi “Fəaliyyətsiz Hesab Meneceri” alətini təqdim edir: müəyyən müddət (məsələn, 3 və ya 6 ay) hesaba giriş edilmədikdə, sistem avtomatik olaraq istifadəçinin öncədən təyin etdiyi etibarlı şəxsə xəbərdarlıq göndərir və ya seçilmiş məlumatları həmin şəxslə bölüşür. Apple da analoji olaraq “Rəqəmsal Varıs” (Legacy Contact) funksiyasını təklif edir ki, bu vasitə ilə təyin olunmuş şəxs ölüm haqqında rəsmi sənəd təqdim edərək fotolara, qeydlərə və fayllara çıxış əldə edə bilir. Ən mürəkkəb məsələ isə şifrələnmiş kriptovalyuta cüzdanları və maliyyə aktivləridir; əgər istifadəçi sağlığında şifrələri (seed phrase) və rəqəmsal vəsiyyətnaməsini heç kimə ötürməyibsə, bu aktivlər blokçeyn sistemində əbədi olaraq əlçatmaz qalır.

Hüquqşünaslar və rəqəmsal təhlükəsizlik ekspertləri bildirirlər ki, gələcəkdə ailələrin hüquqi çətinliklərlə və şəxsi məlumatların itməsi riski ilə qarşılaşmaması üçün hər bir fərd rəqəmsal vəsiyyətnamə hazırlamalı və ya hesablarının ölümdən sonrakı tənzimləmələrini sağlığında aktivləşdirməlidir.