Keçmişin çəhrayı eynəyi: Nostalgiya və beynimizin xatirə hiylələri

Faktum.az xəbər verir ki, insan zəkası keçmişi xatırlayarkən obyektiv bir kamera rolunu oynamır; əksinə, zaman keçdikcə yaşananları redaktə edir, mənfiliyi silir və xoş anları daha parlaq rənglərlə bəzəyir. Psixologiyada “Çəhrayı retrospeksiya” (Rosy Retrospection) və ya “Nostalgiya” kimi tanınan bu fenomen insanın yaşadığı anı deyil, keçmişi olduğundan daha gözəl, dinc və mükəmməl görməsinə səbəb olur. Neyrobioloqlar və psixoloqlar bildirirlər ki, beynimizin bu təbii emosional filtri əslində psixoloji sağlamlığımızı və daxili tarazlığımızı qorumaq üçün formalaşmış unikal bir müdafiə mexanizmidir.

Bu duyğunun formalaşmasında ilk növbədə beynimizin xatirələri saxlama və emal etmə mexanizmi durur; zaman keçdikcə insan zəkası keçmişdə yaşanan gərginlikləri, ağrıları və təşvişləri daha sürətlə unudur, lakin müsbət emosiyalarla bağlı xatirələri uzunmüddətli yaddaşda möhkəmləndirir. Eyni zamanda nostalgiya, xüsusilə müasir həyatın gətirdiyi qeyri-müəyyənlik, stres və gələcək qayğıları fonunda sığınacaq rolunu oynayır; insan beyni indiki zamanın xaosundan qaçmaq üçün artıq yaşanmış, nəticəsi bəlli olan və təhlükəsiz sayılan keçmişə üz tutur. Uşaqlıq və ya gənclik illərinin daha bəsit, öhdəliklərdən uzaq ritmi də keçmişi nəzərimizdə bir nağıl dünyasına çevirir.

Nostalgiya təkcə fərdi hisslərdən ibarət deyil; o, həm də sosial mənsubiyyəti gücləndirən, insanı köklərinə bağlayan və ruhi boşluqları dolduran mühüm amildir. Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, keçmişin xoş xatirələrindən ilham almaq insan emosiyalarını zənginləşdirib əhvalı qaldırsa da, keçmişi həddindən artıq ideallaşdırmaq və bu gündən qaçmaq indiki anın dəyərini görməyə mane ola bilər; çünki bu gün yaşadığımız anlar da sabahın nostalji xatirələrinə çevriləcək.