Kainatın mikro-ölçüsü və Avoqadro sirri: Beynəlxalq Mol Günü

Faktum.az xəbər verir ki, elm dünyasında elə anlayışlar var ki, onlar sadəcə dərsliklərdəki quru riyazi düsturlardan ibarət deyil; kainatın nizamını, maddənin zərrəciklərdən necə təşkil olunduğunu kodlaşdıran unikal açarlardır. Bunlardan biri də kimya elminin təməl sütunu sayılan Avoqadro ədədi ($6.02 \times 10^{23}$) və onun şərəfinə təsis edilmiş Beynəlxalq Mol Günüdür (Mole Day).

Hər il oktyabrın 23-də, səhər saat 6:02-dən axşam 6:02-dək (ABŞ təqvim formatında 10/23, saat 6:02 — $6.02 \cdot 10^{23}$ rəqəminə eynilə uyğun gəlir) dünya miqyasında kimyaçılar, tədqiqatçılar, müəllimlər və elm həvəskarları bu qeyri-adi akademik günü böyük coşqu ilə qeyd edirlər.

Avoqadro ədədi nədir və niyə bu qədər mühümdür?

Atomlar və molekullar o qədər mikroskopik ölçüyə malikdirlər ki, onları adət etdiyimiz qram və ya litr kimi vahidlərlə bir-bir saymaq imkansızdır. Məhz burada italyan alimi Amedeo Avoqadronun şərəfinə adlandırılan “Mol” təməl vahid kimi köməyə çatır. 1 mol – tərkibində tam olaraq $6.02 \times 10^{23}$ sayda atom, molekul və ya zərrəcik saxlayan maddə miqdarıdır.

Bu rəqəmin miqyasını təsəvvür etmək üçün sadə bir müqayisə aparsaq: əgər əlimizdə $6.02 \times 10^{23}$ sayda kiçik noxud dənəsi olsaydı, onlar bütün Yer kürəsinin səthini yüzlərlə metr hündürlükdə örtməyə bəs edərdi. Lakin kimya laboratoriyasında bu nəhəng rəqəm sadəcə bir stəkan suyun (təxminən 18 qram) içindəki su molekullarının sayına bərabərdir.

İlk dəfə 1980-ci illərdə ABŞ-ın kimya müəllimləri tərəfindən məktəblərdə şagirdlərin kimya elminə marağını artırmaq üçün başlayan bu təşəbbüs, 1991-ci ildə Milli Mol Günü Fondunun (National Mole Day Foundation) yaranması ilə beynəlxalq hərəkata çevrildi. Bu günün əsas məqsədi mürəkkəb elmi anlayışları əyləncəli, interaktiv və maraqlı formada cəmiyyətə, xüsusən də gənc nəslə çatdırmaqdır.

Beynəlxalq Mol Günü bizə görünməyən mikro-aləmin möhtəşəm nizamını xatırladır. Elm yalnız laboratoriya divarları arasında deyil; o, gündəlik həyatımızın, nəfəs aldığımız havanın və içdiyimiz suyun hər bir zərrəsində var.