İntibah dövrü rəssamlarının piqment kimyası

Qızıldan baha satılan ultramarin boyasının və lapis lazuli daşının sirri
Faktum.az xəbər verir ki, İntibah dövrünün (Renessans) şah əsərlərinə baxarkən diqqəti cəlb edən ən dərin və solmayan rənglərdən biri məhz parlaq, məxməri ultramarin göyüdür. Müasir dövrdə istənilən rəssamlıq mağazasından asanlıqla əldə edilə bilən göy boya XIV–XVI əsrlərdə Avropada sözün əsl mənasında qızıldan baha qiymətləndirilirdi. “Ultramarin” sözünün latınca mənası da (ultramarinus – “dənizin o tayından gələn“) bu nadir piqmentin uzaq və çətin ticarət yolları ilə Avropaya gətirilməsindən xəbər verirdi.
Həmin dövrdə həqiqi təbii ultramarin piqmentini əldə etmək üçün yeganə xammal indiki Əfqanıstanın şimal-şərqindəki Bədəxşan vilayətinin sərt dağ mədənlərindən çıxarılan yarımqiymətli lapis lazuli (lacivərd) daşı idi. Minlərlə kilometrlik karvan yolları ilə Orta Asiya və Yaxın Şərqdən keçərək Venesiya limanlarına gətirilən bu daş, oradan bütün Avropanın emalatxanalarına yayılırdı. Lakin daşın özünün baha olması işin yalnız başlanğıcı idi; onu saf göy piqmentə çevirmək son dərəcə mürəkkəb və zəhmət tələb edən kimyəvi-fiziki proses idi.
İntibah dövrü ustaları və piqment hazırlayan kimyaçılar (koloristlər) lapis lazulidən təmiz ultramarin almaq üçün xüsusi texnologiyadan istifadə edirdilər:
Lapis lazuli daşı təkcə göy rəng verən lazurit mineralından deyil, həm də boz-ağ rəngli kalsit və qızılı pirit qarışıqlarından ibarətdir. Daşı adi qaydada üyütdükdə alınan toz solğun bozumtul-göy rəngdə olurdu. Bunu aradan qaldırmaq üçün incə üyüdülmüş daş tozu əridilmiş arı mumu, şam qatranı və kətan yağı ilə yoğrularaq xəmir halına salınırdı.
Hazırlanmış mumlu kütlə taxta çubuqlarla zəif qələvi (ağac külündən alınan məhlul) içərisində saatlarla yoğrulurdu. Bu kimyəvi proses zamanı məhlulun tərkibindəki lazurit hissəcikləri mumdan ayrılaraq suyun dibinə çökür, arzuolunmaz boz qarışıqlar isə mumun içində qalırdı.
İlk yuyulmadan alınan ən saf, tünd və parlaq piqment “birinci dərəcəli ultramarin” hesab olunur və astronomik qiymətə satılırdı. Sonrakı yuyulmalardan alınan daha açıq tonlu “ultramarin külü” isə nisbətən ucuz qiymətə təklif edilirdi.
Ultramarin piqmentinin həddindən artıq baha olması rəssamlıq sənətinin özünə və sifariş müqavilələrinə də birbaşa təsir göstərirdi. Sifarişçilər rəssamlarla bağladıqları müqavilələrdə əsərdə nə qədər qızıl vərəq və nə qədər ultramarin istifadə olunacağını xüsusi bəndlə qeyd edirdilər. Məhz bu səbəbdən İntibah dövrü rəssamları bu qiymətli boyanı bütün səthə deyil, yalnız tablonun ən müqəddəs və mərkəzi fiqurlarının – məsələn, Məryəm Ananın libasının və ya İsa Məsihin örtüyünün təsvirində istifadə edirdilər.
Yalnız 1826-cı ildə fransız kimyaçısı Jan-Batist Gimenin laboratoriya şəraitində sintetik ultramarin əldə etməsindən sonra bu əfsanəvi rəng bütün rəssamlar üçün əlçatan olmuş, lakin lapis lazulidən hazırlanan təbii ultramarin bu gün də sənət tarixinin ən qiymətli kimyəvi irsi kimi dəyərləndirilir.
