Göz dəyməsi, yoxsa psixoloji müdafiə?

Dünyanın müxtəlif xalqlarında “pis göz” inancının sirri

Faktum.az xəbər verir ki, insanlıq tarixinin ən universal və ən qədim inanclarından biri olan “pis göz” və ya “nəzər” (ingiliscə Evil Eye, yunanca Mati) fərqli mədəniyyətlərdə, dinlərdə və coğrafiyalarda minilliklər boyu mövcudluğunu qoruyub saxlamışdır. Mesopotamiyadan Aralıq dənizi hövzəsinə, Mərkəzi Asiyadan Hindistana və Latın Amerikasına kadar geniş bir coğrafiyada kök salan bu inanc, təkcə mistik bir xurafat deyil, həm də insan psixologiyası və antropologiyasının dərin qatlarına dayanır.

Antropoloji və tarixi tədqiqatlara görə, pis göz inancının yaranma kökləri və səbəbləri aşağıdakı təməl amillərə dayanır:

Tarixi və arxeoloji köklər (Mesopotamiya və Antik dövr)

Pis göz haqqında ilk yazılı mənbələr və arxeoloji sübutlar 5000 il bundan əvvələ — qədim Şumer, Babil və Mesopotamiya sivilizasiyalarına gedib çıxır. Şumer gil lövhələrində gözün yaydığı mənfi enerjidən və nəzərdən qorunma dualarından bəhs edilir. Qədim Misirdə Xorusun Gözü (Eye of Horus), Antik Yunan və Romada isə göz şəklində amuletlər pis ruhların və paxıl baxışların qarşısını almaq üçün istifadə olunurdu.

Paxıllıq və xəbərsiz heyranlıq (Sosioloji və psixoloji amil)

Pis göz inancının mərkəzində insan psixologiyasının iki təməl hissi dayanır: paxıllıq (gözügötürməzlik) və aşırı heyranlıq. Qədim cəmiyyətlərdə bir insanın qəfil xəstələnməsi, məhsulunun tələf olması, heyvanının ölməsi və ya yeni doğulmuş körpənin itirilməsi elmi şəkildə izah oluna bilmədiyi üçün bunun arxasında başqa birinin paxıl baxışının (“qara enerjisinin“) durduğuna inanılırdı. Çox vaxt pis gözün təkcə bədxahlıqdan deyil, hətta həddindən artıq tərif və heyranlıqdan da dəyə biləcəyi düşünülürdü.

Gözün “enerji şüalandırma” optik nəzəriyyəsi

Antik dövrün məşhur mütəfəkkirləri (məsələn, Demokrit və Plutarx) gözün sadəcə işığı qəbul edən bir orqan olmadığını, əksinə gözlərdən görünməz şüaların və enerjilərin xaric olaraq qarşıdakı cismə və ya insana təsir etdiyini müdafiə edirdilər. Plutarx qeyd edirdi ki, paxıl insanın gözlərindən çıxan zərərli zərrəciklər qarşıdakı zəif varlığa (xüsusilə uşaqlara və xəstələrə) mənfi təsir göstərir.

Niyə məhz “Mavi Göz” (Göz muncuğu) simvolu?

Aralıq dənizi və Yaxın Şərq cəmiyyətlərində əhalinin böyük əksəriyyəti qara və ya qəhvəyi gözlü olduğu üçün antik dövrlərdə mavi və ya yaşıl gözlü əcnəbilər (məsələn, şimaldan gələn qövmlər) nadir və təhlükəli qarşılanırdı. İnanılırdı ki, mavi gözlü insanlar daha güclü nəzər yetirə bilirlər. Mavi rəngli nəzər muncuğunun (Nazar boncuğu) yaranması da “gözü gözlə dəf etmək” (oxşarı oxşarla zərərsizləşdirmək) fəlsəfəsinə dayanır – yəni mavi nəzər muncuğu gələn mənfi baxışı öz üzərinə çəkərək qırılır və insanı qoruyur.

Müxtəlif mədəniyyətlərdə qorunma ritualları

Türk və Qafqaz mədəniyyəti: Mavi göz muncuğu taxmaq, üzərlik yandırmaq, duz fırlatmaq və ya baş üstündə qurğuşun tökmək.

İslam və Yaxın Şərq: “Məşallah” və “Təbarəkallah” sözlərini işlətmək (tərifin nəzər gətirməməsi üçün), Fələq və Nas surələrini oxumaq, Xəmsə (Fatimənin əli) simvolundan istifadə etmək.

Hindistan: Körpələrin və gəlinlərin qulaq arxasına və ya alnına qara nöqtə (Kajal) qoymaq (gözəgəlimli görünüşü pozub nəzərdən qorumaq üçün).

Latın Amerikası: “Mal de Ojo” adı verilən bu inancdan qorunmaq üçün qırmızı lent bağlamaq və ya xüsusi otlarla bədəni təmizləmək.

Bütövlükdə, pis göz inancı bəşəriyyətin həyatdakı gözlənilməz uğursuzluqları, xəstəlikləri və təhlükələri izah etmək və özünü psixoloji olaraq güvəndə hiss etmək üçün yaratdığı ən universal müdafiə mexanizmlərindən biridir.