Əcdadlarımızın qorxuları genlərimizdə yaşayırmı? – “Ekogenetik yaddaş” hipotezi
Faktum.az xəbər verir ki, zaman-zaman hər birimiz səbəbini izah edə bilmədiyimiz qorxular, ani təşvişlər və ya müəyyən mühitlərdə dərin narahatlıq hissi ilə qarşılaşırıq. İllərlə psixoloqlar bu vəziyyəti fərdin uşaqlıq travmaları və ya həyat təcrübəsi ilə əlaqələndirirdilər. Lakin son illərdə genetika və neyrobiologiya sahəsində aparılan araşdırmalar daha heyrətamiz bir reallığı üzə çıxarır: Yaşadığımız qorxuların və psixoloji gərginliklərin bir hissəsi bizdən əvvəlki nəsillərin – babalarımızın və nənələrimizin təcrübələrinin genetik mirası ola bilər.
Genetika və epigenetika mütəxəssisləri “ekogenetik yaddaş” və ya transgenerasion epigenetik irsiyyət konseptini belə təhlil edirlər. İnsan DNK-sı dəyişməz bir kod toplusu kimi görünsə də, onun üzərindəki molekulyar “etiketlər” (metilləşmə prosesi) ətraf mühitin, aclığın, müharibələrin və ağır psixoloji travmaların təsiri ilə formalaşır. Başqa sözlə, genlərin özü dəyişməsə də, hansı genin aktivləşəcəyi və ya susdurulacağı nəslən ötürülə bilən bioloji mexanizmə çevrilir.
Elmi təcrübələr göstərir ki, kütləvi fəlakətlər, müharibələr və ya böyük aclıqlar yaşamış nəsillərin övladlarında və nəvələrində stres hormonu olan kortizolun səviyyəsi və sinir sisteminin həssaslığı fərqli olur. Məsələn, İkinci Dünya Müharibəsi dövründə kəskin aclıq çəkən insanların nəvələrində maddələr mübadiləsinin və stres cavablarının normadan fərqli işləməsi epidemioloji olaraq sübut olunmuşdur. Əcdadlarımızın həyatda qalmaq üçün inkişaf etdirdiyi Müdafiə və Müqavimət instinktləri kimyəvi izlər şəklində biologiyamıza həkk olunur.
Bu mexanizm təkamül baxımından bəşəriyyətin yaşaması üçün bir üstünlük hesab olunurdu. Orqanizm gələcək nəsil daha doğulmadan onu gözləyə biləcək təhlükələrə (aclıq, qorxu, soyuq) qarşı bioloji olaraq hazırlayırdı. Lakin müasir və nisbətən təhlükəsiz dünyada bu “qədim alarm sistemi” bəzən sebəbsiz təşviş pozuntusu, xroniki gərginlik və ya izaholunmaz fobiyalar şəklində büruzə verir.
Genetik yaddaş bir taledən ziyadə bioloji meyllilikdir. Epigenetik izlər dinamikdir – sağlam həyat tərzi, psixoloji terapiya, təhlükəsiz sosial mühit və şüurlu farkındalıq vasitəsilə həmin genetik etiketləri yenidən “yeniləmək” və mənfi travma zəncirini qırmaq mümkündür.