Düşüncəyə Qoyulan Qıfıl
Dünyanın Müxtəlif Ölkələrində Qadağan Edilmiş Məşhur Kitablar
Faktum.az xəbər verir ki, tarix boyu fərqli siyasi rejimlər, dini qurumlar və sosial strukturlar azad düşüncəni və cəmiyyəti “təhlükəyə atan” fikirləri nəzarətdə saxlamaq üçün senzura mexanizminə əl atıblar. Tənqidi düşüncəni, fərqli həyat tərzlərini və ya hakim ideologiyaya zidd baxışları əks etdirən bir çox dünya ədəbiyyatı inciləri müxtəlif dövrlərdə rəsmi şəkildə qadağan edilib, yığışdırılıb və ya məhv edilib.
Dünya ədəbiyyatında dərin iz qoymuş və müxtəlif ölkələrdə senzura ilə üzləşmiş ən məşhur kitablar bunlardır:
“1984” – Corc Oruell (George Orwell) Oruellin totalitarizmin və dövlət nəzarətinin dəhşətlərini təsvir etdiyi bu klassik anti-utopiyası SSRİ-də kommunist rejimini tənqid etdiyi gerekçəsilə 1950-ci ildən 1988-ci ilə qədər tamamilə qadağan olunmuşdu. Maraqlıdır ki, kitab eyni zamanda ABŞ-ın bəzi ştatlarında “anti-kommunist və ya qeyri-etik” motivlərə görə məktəb kitabxanalarından yığışdırılmağa cəhd edilmişdi.
“Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan” (The Catcher in the Rye) – C. D. Selincer (J.D. Salinger) Yeniyetmələrin daxili qiyamını və cəmiyyətə özgələşməsini bəhs edən bu roman ABŞ-da uzun illər boyunca ən çox qadağan edilən və senzura olunan məktəb kitabları siyahısında qalmışdır. Səbəb kimi kitabda işlədilən söyüşlər, dini dəyərlərə hörmətsizlik və gəncləri intihara/qiyama təşviq etmə ittihamları göstərilirdi.
“Şeytan ayələri” (The Satanic Verses) – Salman Rüşdi (Salman Rushdie) 1988-ci ildə nəşr olunan bu roman İslam dininə və Məhəmməd peyğəmbərə hörmətsizlik etdiyi iddiası ilə İranın ali dini rəhbəri Ayətullah Xomeyni tərəfindən müəllifin ölüm fərmanı (fətva) ilə qarşılandı. Kitab Hindistan, Banqladeş, Pakistan, Misir və digər bir çox müsəlman ölkələrində rəsmi olaraq qadağan edildi.
“Məşuqum Ledi Çatterley” (Lady Chatterley’s Lover) – D. H. Lourens (D.H. Lawrence) Aristokrat bir qadınla fəhlə sinfindən olan kişinin eşqini və seksual münasibətlərini açıq şəkildə təsvir edən roman 1928-ci ildə yazılsa da, Böyük Britaniya və ABŞ-da “pornoqrafik və əxlaqsız” elan edilərək 30 ildən çox rəsmi satışa çıxarılmadı. Yalnız 1960-cı illərdəki məhkəmə proseslərindən sonra kitabın nəşrinə icazə verildi.
“Bülbülü öldürmək” (To Kill a Mockingbird) – Harper Li (Harper Lee) İrqçilik və ədalətsizliyi uşaq gözü ilə təsvir edən bu Pultizer mükafatlı roman ABŞ-ın bir çox məktəb dairələrində dəfələrlə qadağan edilib. Senzuraya səbəb kimi kitabda irqçi təhqirlərin işlədilməsi və ağ dərililərin mənfi obraz kimi təqdim olunması irəli sürülmüşdü.
“Xocalı: Haqq-ədalət axtarışında” və Azərbaycan Mövzulu Əsərlər Yaxın tariximizdə erməni işğalı, Xocalı soyqırımı və Qarabağ həqiqətlərindən bəhs edən bir çox tarixi-sənədli kitablar və xəritələr Ermənistan dövləti tərəfindən rəsmi şəkildə qadağan olunub və ölkəyə girişi yasaqlanıb. Bu, həqiqətlərin dünya və yerli ictimaiyyətdən gizlədilməsi məqsədi daşıyan klassik siyasi senzuradır.
“Qar” – Orxan Pamuk (Orhan Pamuk) Türkiyənin Nobel mükafatlı yazıçısı Orxan Pamukun ölkəsindəki dini və siyasi qarşıdurmaları təsvir edən romanları və çıxışları vaxtaşırı radikal qrupların hədəfinə çevrilmiş, bəzi məhkəmə proseslərinə və kitablarının boykot edilməsinə gətirib çıxarmışdır.
Nəticə etibarilə, kitabların qadağan edilməsi tarixi göstərir ki, kağız üzərindəki sözlər hər zaman silahlardan və ordulardan daha təsirli bir güc hesab olunub. Lakin zaman keçdikcə qadağan olunan hər bir kitab azad düşüncənin rəmzinə çevrilərək daha böyük oxucu kütləsinə qovuşmağı bacarmışdır.