Dünyanın gizli nizamı: Xaos nəzəriyyəsi və “Kəpənək effekti” nəyi dəyişir?

Faktum.az xəbər verir ki, modern riyaziyyat və fizikanın ən həyəcanverici sahələrindən biri olan Xaos nəzəriyyəsi kainatdakı mürəkkəb və ilk baxışdan təsadüfi görünən sistemlərin daxili məntiqini izah edir. Bu nəzəriyyənin özəyində dayanan “Kəpənək effekti” konsepti ilk dəfə meteoroloq Eduard Lorens tərəfindən irəli sürülüb. Lorens hava proqnozunu modelləşdirərkən ilkin göstəricilərdəki cüzi bir fərqin – nəzəri olaraq Braziliyada bir kəpənəyin qanad çırpmasının -Texasda qasırğaya səbəb ola biləcəyini riyazi olaraq sübut edib.

Dinamik və kompleks sistemlərdə ilkin şərtlərə həssas bağlılıq təbiətin və cəmiyyətin gözlənilməzliyini şərtləndirən ana amildir. Hava şəraitindən tutmuş birja qiymətlərinə, populyasiya dinamikasından ürək döyüntülərinin ritminə qədər bir çox proses xaos kanonlarına tabedir. Bu sistemlər deterministikdir, yəni müəyyən riyazi qanunlarla idarə olunur, lakin ilkin addımdakı mikroskopik fərqlər uzunmüddətli dəqiq proqnozlaşdırmanı imkansız edir.

Xaos nəzəriyyəsi bəşəriyyətin kainatı tam nəzarətdə saxlamaq və hər şeyi öncədən hesablamaq iddialarına yeni bir baxış bucağı gətirib. O göstərir ki, xaos sadəcə nizamsızlıq deyil, daha yüksək səviyyəli və mürəkkəb bir nizamın təzahürüdür. Həyatın hər sahəsində atılan kiçik bir addımın, verilən önəmsiz bir qərarın gələcəkdə böyük və qaçılmaz nəticələrə yol aça biləcəyi gerçəyi riyaziyyatın insan təfəkkürünə bəxş etdiyi ən dərin fəlsəfi dərsdir.