Çərəzin gözə görünməyən tarixi və sirri
Faktum.az xəbər verir ki, istər qonaqlıq süfrələrində, istər bayram xonçalarında, istərsə də gündəlik ayaqüstü atıştırmalıqlarda qarşılaşdığımız çərəzlər (quru yemişlər) insanlıq tarixi üçün sadəcə ləzzətli qida deyil. Arxeoloji qazıntılar və tarixi mənbələr göstərir ki, fındıq, badam, qoz, püstə və quru meyvələrdən ibarət olan çərəz mədəniyyəti, bəşəriyyətin hələ əkinçiliyə keçmədiyi ovçu-toplayıcı dövrlərdən bu günə qədər həyatda qalmağın, statusun və qonaqpərvərliyin simvolu olmuşdur.
Antropoloqlar və qida tarixçiləri çərəzin minilliklərlə davam edən səyahətini, müxtəlif sivilizasiyalardakı rolunu və insan orqanizminə təsirini belə təhlil edirlər:
Arxeoloji tapıntılar çərəzlərin hətta yüz minlərlə il əvvəl insan pəhrizinin təməli olduğunu ortaya qoyur. Təbii qabıqları sayəsində uzun müddət xarab olmadan saxlanıla bilən badam və fındıq, qədim tayfaların sərt qış aylarını və uzun köçləri sağ-salamat başa vurmasına kömək edirdi.
Orta əsrlərdə İpək Yolu boyunca karvanlarla daşınan püstə, badam və qoz təkcə qida deyil, həm də zənginliyin və gücün tərənnümü idi. Antik Yunan və Roma dövründə zadəganların ziyafət tabaqlarında məzə və çərəz xüsusi yer tuturdu. Hətta döyüşə gedən əsgərlərin cibində enerji mənbəyi kimi mütləq qurudulmuş meyvə və çərəz torbaları olardı.
Azərbaycan və Yaxın Şərq mədəniyyətində çərəz heç vaxt sadəcə qida olmayıb. Novruz bayramının semantikası, nişan xonçaları, toy süfrələri və çay məclisləri çərəzsiz təsəvvür edilmir. Süfrəyə qoyulan çərəzin növü və bol olması ev sahibinin qonağa verdiyi mənəvi dəyərin və bərəkətin göstəricisidir.
Müasir tibb də qədim mülahizələri doğrulayır. Formasına görə insan beynini xatırladan qozun tərkibindəki Omeqa-3 yağ turşuları, badamdakı E vitamini və fındıqdakı maqnezium sinir sistemini qoruyur, diqqəti itiləşdirir və stresi azaldır.
Günümüzdə emal olunmuş, hər tərəfi duzlanmış və ya qovrulmuş çərəzlərdənsə, təbii (çiğ) halda olanlara üstünlük vermək onların faydalı yağlarını və fermentlərini qoruyub saxlamaq üçün ən doğru yoldur. Ovucda yerləşən bu kiçik təbiət möcüzələri həm sağlamlığımızın, həm də köklü mədəniyyətimizin ən dadlı halıdır.