Bir Roman Bir Ölkəni Necə Dəyişə Bilər? Ədəbiyyatın Siyasi Gücü
Faktum.az xəbər verir ki, ədəbiyyat çox vaxt estetik zövq və ya fərdi sığınacaq kimi qəbul edilsə də, tarix göstərir ki, bəzən tək bir roman bütöv bir ölkənin siyasi kursunu, qanunvericiliyini və ictimai şüurunu dəyişməyə qadirdir. Sözün və bədii təxəyyülün gücü hərbi müdaxilələrdən və ya siyasi fərmanlardan daha dərinə işləyərək cəmiyyətin mənəvi kodlarını yenidən formalaşdırır.
Tarix boyu cəmiyyəti silkələyən ən bariz nümunələrdən biri 1852-ci ildə ABŞ-da nəşr olunan Harriet Biçer-Stounun “Tom dayının daxması” (Uncle Tom’s Cabin) romanıdır. Quldarlıq sisteminin qəddarlığını bütün çılpaqlığı ilə ortaya qoyan bu əsər Şimal ştatlarında abolisionist hərəkatı alovlandırdı və ABŞ Vətəndaş Müharibəsinin (1861–1865) əsas mənəvi qığılcımına çevrildi; hətta Prezident Avraam Linkoln müəlliflə görüşərkən ona “Deməli, bu böyük müharibəni başladan o kiçik qadın sizsiniz” ifadəsini işlətmişdi. Oxşar şəkildə Upton Sinklerin 1906-cı ildə qələmə aldığı “Cəngəllik” (The Jungle) romanı Çikaqodakı ət emalı fabrikində çalışan mühacirlərin ağır və antisanitar şəraitini ifşa edərək nəhəng ictimai etiraz dalğası yaratdı. ABŞ Prezidenti Teodor Ruzvelt kitabı oxuduqdan sonra xüsusi təhqiqat komissiyası təşkil etdi və elə həmin il ABŞ-da “Təmiz Qida və Dərman Qanunu” (Pure Food and Drug Act) qəbul edilərək müasir Səhiyyə Nazirliyinin (FDA) bünövrəsi qoyuldu. Digər tərəfdən, Aleksandr Soljenitsinin Sovet İttifaqındakı məcburi əmək düşərgələrinin daxili mexanizmini təsvir edən “QULAQ Arxipelaqı” romanı 1973-cü ildə Qərbdə nəşr olunduqdan sonra SSRİ-nin “sosialist cənnəti” imicini darmadağın etdi və “samizdat” (gizli yayım) vasitəsilə əldən-ələ gəzərək rejim mənəvi süqutunu sürətləndirdi.
Romanların siyasi gücü onların empatiya yaratmaq, rejimlərin gizlətdiyi sosial problemleri görünən etmək və kollektiv şüur formalaşdırmaq qabiliyyətindən doğur. İnsanlar haqsızlığı bədii obrazlar üzərindən fərdi müstəvidə hiss etdikdə bu tədricən mütəşəkkil ictimai rəyə, nəticədə isə qanunvericilik islahatlarına çevrilir. Nəticə etibarilə, roman sadəcə kağız üzərindəki mətndən ibarət deyil; o, insan beynində başlayan və cəmiyyətdə tamamlanan ən sakit, lakin ən davamlı inqilab alətidir.