Bakteriyaların qızıl hasilatı: Cupriavidus metallidurans zəhəri qızıla çevirir

Faktum.az xəbər verir ki, mikrobiologiya və geologiya elmlərinin kəsişməsində aparılan heyrətamiz tədqiqatlar təbiətin ən gözlənilməz “kimyaçı”sını – Cupriavidus metallidurans adlı bakteriyanı aşkar edib. Bu mikroorqanizm adi gözlə görünməyən ölçüsünə baxmayaraq, əsl alхіmiya qabiliyyətinə malikdir: o, əksər canlılar üçün ölümcül dərəcədə zəhərli olan ağır metalları, xüsusilə də qızılı “həzm edərək”, onları təmiz, 24 əyarlı (99.9% saflıqda) qızıl nanohissəciklərinə çevirə bilir. Bu proses sadəcə təsadüfi bir hadisə deyil, bakteriyanın milyon illər ərzində təkamül yolu ilə qazandığı mürəkkəb bir detoksifikasiya (zərərsizləşdirmə) mexanizmidir.
Qızıl təbiətdə, xüsusilə də mədən yataqlarında çox vaxt mis və digər metallarla birlikdə, geoloji proseslər nəticəsində əmələ gələn zəhərli birləşmələr şəklində mövcuddur. Cupriavidus metallidurans bakteriyası məhz belə ekstremal mühitlərdə yaşamağa uyğunlaşmışdır. Bakteriya qızıl və mis ionlarının həll olmuş, zəhərli formalarını hüceyrə daxilinə qəbul etdikdə, onun metabolik sistemi dərhal təhlükə siqnalı verir. Bu nöqtədə iki xüsusi ferment sistemi — CupA və CopB işə düşür:
CopA sistemi: Hüceyrəyə daxil olan artıq mis ionlarını xaric edərək qızıl ionlarını hüceyrənin daxili mühitindən uzaqlaşdırır.
CupB sistemi: Bu sistemin əsas vəzifəsi həll olunmuş zəhərli qızıl komplekslərini tanıyaraq onları kimyəvi cəhətdən dəyişdirməkdir.
Bakteriyanın daxilində baş verən redoks (oksidləşmə-reduksiya) reaksiyası nəticəsində həll edilmiş qızıl ionları (Au⁺) metalik, bərk və bioloji cəhətdən təsirsiz qızıl nanohissəciklərinə (Au⁰) reduksiya olunur. Bu nanohissəciklər daha sonra bakteriyanın xarici səthində – perplazmatik boşluqda toplanır. Nəticədə, bakteriya özü üçün zərərli olan mühiti təmizləyərək, xarici təbəqəsini parlaq qızıl nanokristalları ilə bəzəyir. Alimlər elektron mikroskopu vasitəsilə bu bakteriyaların səthində yığılmış qızıl nanohissəciklərini – tək qızıl atomlarından ibarət kiçik klasterləri dəqiq müşahidə ediblər.
Bu təbii prosesin tədqiqi bəşəriyyət üçün iki mühüm istiqamətdə perspektiv vəd edir:
Ekoloji təmizləmə (Bioremediasiya): Cupriavidus metallidurans bakteriyasının unikal detoksifikasiya xüsusiyyətlərindən istifadə edərək, tullantı sularını və köhnə mədən ərazilərini zəhərli ağır metallardan təmizləmək üçün bakterial filtrlər və reaktorlar hazırlamaq mümkündür.
Bio-mədənçilik (Biomining): Gələcəkdə ənənəvi, bahalı və ətraf mühitə zərərli kimyəvi üsullar (məsələn, sianidləşdirmə) əvəzinə, bu bakteriyalardan istifadə edərək az konsentrasiyalı filizlərdən və ya hətta elektron tullantılarından (e-tullantılar) qızılın təmizlənməsi və hasil edilməsi (yəni, bakteriyaların “yığdığı” qızılın təkrar emalı) reallaşdırıla bilər.
Cupriavidus metallidurans bakteriyası zəhəri qiymətli metala çevirmək qabiliyyəti ilə təbiətin necə qeyri-adi və faydalı adaptasiya mexanizmləri yarada biləcəyinin canlı sübutudur.
