Rəqəmsal miras hüququ

Vəfat etmiş şəxslərin sosial media hesabları və bulud yaddaşındakı məlumatlarının hüquqi taleyi
Faktum.az xəbər verir ki, rəqəmsal texnologiyaların gündəlik həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi müasir dövrdə insan hüquqları, mülkiyyət və miras məsələləri tamamilə yeni müstəviyə daşınıb. Fiziki dünyada qalan əmlak və miras münasibətləri əsrlər boyu formalaşmış hüquqi mexanizmlərlə tənzimlənsə də, milyonlarla insanın sahib olduğu sosial şəbəkə profilləri, bulud yaddaşındakı şəxsi fotolar, e-poçt arxivləri və kriptovalyutalar kimi rəqəmsal aktivlər hüquqi baxımdan hələ də tam tənzimlənməmiş mürəkkəb bir sahə olaraq qalır. Bu reallıq hüquqşünasları və etikaları rəqəmsal miras hüququ anlayışını formalaşdırmağa və təkmilləşdirməyə sövq edir.
Analoq dövründən fərqli olaraq, müasir insanın bütün xatirələri, yazışmaları, yaradıcılıq məhsulları və hətta maliyyə vəsaitləri fiziki arxivlərdə deyil, qlobal texnologiya nəhənglərinin serverlərində saxlanılır. İnsan dünyasını dəyişdikdən sonra onun rəqəmsal izləri və hesabları ilə bağlı bir sıra mühüm hüquqi və etik problemlər ortaya çıxır:
Mərhumun şəxsi yazışmaları, gündəlikləri və gizli saxladığı məlumatlar onun şəxsi həyatının toxunulmazlığı hüququna aiddir. Lakin ailə üzvləri və yaxınları üçün həmin məlumatların (məsələn, bulud yaddaşındakı ailə fotolarının və ya xatirələrin) əldə edilməsi mənəvi baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır. Qanunvericilikdə bu məxfilik hüququ ilə varislərin maraqları arasında dəqiq sərhədlər hələ də müzakirə mövzusudur.
Əksər sosial media və e-poçt xidmətləri istifadəçilərə hesabların “mülkiyyətini” deyil, yalnız onlardan istifadə hüququnu verən lisenziya təqdim edirlər. Bu o deməkdir ki, istifadəçi vəfat etdikdə, hesab hüquqi olaraq onun varislərinə avtomatik miras qalmaya bilər. Lakin son illərdə bu problemin həlli üçün platformalar yeni mexanizmlər tətbiq ediblər: məsələn, istifadəçilərə sağlığında “rəqəmsal varis” (Legacy Contact) təyin etməyə və ya hesabın xatirə statusuna keçirilməsini öncədən tənzimləməyə imkan yaradılır.
Sosial şəbəkə profillərindən əlavə, rəqəmsal miras anlayışına elektron pul kisələri, kriptovalyutalar, domen adları, rəqəmsal incəsənət nümunələri (NFT) və müəllif hüquqları ilə qorunan rəqəmsal əsərlər də daxildir. Parolların və xüsusi açarların (private keys) varislərə ötürülməməsi halında, böyük maddi dəyərə malik rəqəmsal sərvət həmişəlik itirilə bilər.
Rəqəmsal miras hüququ yaxın gələcəkdə qlobal miqyasda mülki qanunvericiliklərin ayrılmaz hissəsinə çevriləcək və hər bir vətəndaşın rəqəmsal varisinin hüquqi statusunu təmin edəcəkdir.
