Haqqımızda Reklam Əlaqə
160×600
160×600

Mpemba effekti: İsti suyun soyuq sudan daha tez donması paradoksunun elmi izahı

16 Noyabr 2026, 11:30 Cəmiyyət
728×90

Faktum.az xəbər verir ki, gündəlik məntiqə və klassik istilik ötürmə qanunlarına zidd görünsə də, müəyyən fiziki şərtlər daxilində qaynar suyun eyni həcmli soyuq suya nisbətən daha sürətlə donması elmdə “Mpemba effekti” (Mpemba effect) kimi tanınır. Bu qeyri-adi termodinamik paradoks hələ antik dövrdə Aristotel, İntibah dövründə isə Frensis Bekon və Rene Dekart kimi mütəfəkkirlərin diqqətini cəlb etsə də, müasir elm tarixinə 1960-cı illərdə tanzaniyalı məktəbli Erasto Mpembanın adı ilə daxil olub.

1963-cü ildə Tanzaniyada orta məktəb şagirdi olan Erasto Mpemba dərs zamanı dondurma hazırlayarkən qaynar süd qarışığını soyumasını gözləmədən birbaşa soyuducuya qoyur və onun sinif yoldaşlarının soyuq qarışıqlarından daha tez donduğunu müşahidə edir. Mpemba bu müşahidəsini fizika professoru Denis Osborna bildirir və ikilinin apardığı birgə laboratoriya təcrübələri nəticəsində məlum olur ki, bəzi hallarda isti su həqiqətən də soyuq sudan daha tez buza çevrilir.

Müasir fiziklər bu paradoksun yaranmasını tək bir səbəblə deyil, eyni anda bir neçə fiziki və kimyəvi mexanizmin qarşılıqlı təsiri ilə izah edirlər:

 İsti su soyuducuya qoyulduqda onun səthindən intensiv buxarlanma baş verir. Bu proses həm suyun ümumi həcmini və kütləsini azaldır (daha az suyun donması üçün daha az istilik çıxarılması tələb olunur), həm də buxarlanma zamanı mayedən böyük miqdarda gizli istilik enerjisi ayrılır ki, bu da suyu sürətlə soyudur.

İsti suyun daxilində temperatur fərqi böyük olduğundan güclü konveksiya (daxili dövran) axınları yaranır. İsti su molekulları yuxarı qalxaraq istiliyi səthdən sürətlə ətraf mühitə ötürür. Soyuq suda isə temperatur paylanması daha bərabər olduğu üçün istilik ötürülməsi nisbətən zəif gedir və səthdə erkən yaranan nazik buz təbəqəsi alt qatların soyumasını ləngidir.

Soyuq suyun tərkibində oksigen və karbon qazı kimi həll olmuş qazlar daha çoxdur. Su qaynadıldıqda isə bu qazlar havaya çıxır. Tədqiqatlar göstərir ki, tərkibində qaz az olan su daha yaxşı istilik keçiriciliyinə malik olur və daha yüksək temperaturda kristallaşmağa başlayır.

Soyuducunun buzluq kamerasındakı qalın qırov və buz təbəqəsi istilik izolyatoru rolunu oynayır. İsti qab buzun üzərinə qoyulduqda altındakı qırovu əridərək soyuducu səthi ilə birbaşa metal təmas yaradır və istiliyin daha sürətlə sorulmasına şərait yaradır.

Müasir molekulyar fizika tədqiqatları göstərir ki, su qızdırıldıqda su molekulları arasındakı hidrogen rabitələri dartılır və onların enerjisi artır; soyuma zamanı bu gərgin rabitələr enerjini daha sürətlə sərbəst buraxaraq kristallaşma prosesini sürətləndirir.

Mpemba effekti təbiətdə hətta ən sadə görünən maddənin – suyun belə hələ tam öyrənilməmiş mürəkkəb fiziki xassələrə malik olduğunu göstərir və bu gün də dünya laboratoriyalarında aktiv tədqiqat mövzusu olaraq qalır.

728×90
Paylaş: