Aerogel – Dondurulmuş tüstü

99,8 faizi havadan ibarət olan dünyanın ən yüngül bərk materialının ekstremal xüsusiyyətləri
Faktum.az xəbər verir ki, müasir kimya və materialşünaslıq elminin ən heyrətamiz nailiyyətlərindən biri hesab edilən aerogel (Aerogel) öz qeyri-adi fiziki quruluşuna görə elmi ədəbiyyatda çox vaxt “dondurulmuş tüstü” və ya “bərk hava” adlandırılır. Həcminin 99,8 faizə qədəri havadan, yalnız 0,2 faizi isə bərk karkasdan ibarət olan bu unikal material həm dünyanın ən yüngül bərk maddələrindən biri kimi Ginnesin Rekordlar Kitabına düşüb, həm də ekstremal istilik izolyasiyası qabiliyyəti ilə sənayedə inqilabi imkanlar yaradır.
Aerogelin kəşfi 1931-ci ildə amerikalı kimyaçı Samuel Stivens Kistler ilə həmkarı Çarlz Lerned arasında gedən elmi bir mərc nəticəsində baş verib. Onlar adi gelin (məsələn, silikagelin) tərkibindəki mayeni strukturun büzülməsinə və çökməsinə yol vermədən qazla əvəz etməyin mümkün olub-olmadığını sınaqdan keçiriblər. Kistler adi buxarlanma əvəzinə “superkritik qurutma” metodundan istifadə edərək mayeni yüksək təzyiq və temperatur altında birbaşa qaza çevirmiş və nəticədə ilkin həcmini tam qoruyan, lakin içi boş mikroskopik məsamələrlə dolu şəffaf-mavimtıl bərk karkas əldə etmişdir.
Bu qeyri-adi quruluş aerogelə digər materiallarda rast gəlinməyən unikal fiziki xassələr qazandırır:
Aerogel məlum olan ən yaxşı istilik izolyatorlarından biridir. Onun daxilindəki nanometrik məsamələr (ölçüsü təxminən 20–50 nanometr) hava molekullarının sərbəst hərəkətinə və istiliyi ötürməsinə (konveksiyaya) mane olur. Nəticədə, cəmi bir neçə millimetr qalınlığında aerogel təbəqəsi güclü qaz lampasının alovunu belə qarşı tərəfə keçirmir və üzərindəki əşyanı əriməkdən qoruyur.
Hər kubsantimetri cəmi 1–3 milliqram ağırlığında olan aerogel (adi havadan cəmi bir neçə dəfə ağırdır) öz çəkisindən 4000 dəfəyə qədər ağır yükə tab gətirə bilir. Bununla belə, klassik silisium əsaslı aerogellər şüşə kimi kövrəkdir və kəskin zərbələrə həssasdır.
Aerogelin yarı şəffaf və mavi rəngdə görünməsi onun tərkibindəki boya ilə deyil, atmosferdə səmanın mavi görünməsinə səbəb olan Reyli səpilməsi (Rayleigh scattering) fiziki effekti ilə bağlıdır – nano-məsamələr qısa dalğalı mavi işığı digər rənglərə nisbətən daha çox əks etdirir.
Müasir dövrdə aerogelin tətbiq sahələri sürətlə genişlənir. Aerokosmik sənayedə skafandrların və aparatların ekstremal soyuqdan qorunmasından tutmuş, müasir tikintidə nazik və yüksək effektiv izolyasiya panellərinin hazırlanmasına, neft-qaz kəmərlərinin örtülməsinə və hətta su hövzələrində neft dağılmalarının təmizlənməsinə (hidrofob aerogellər öz çəkisindən dəfələrlə çox nefti hopdura bilir) qədər bir çox strateji sahələrdə bu materialdan geniş istifadə olunur.
Aerogel nanotexnologiyaların materialşünaslıqda yaratdığı imkanların bariz nümunəsi olmaqla yanaşı, enerji səmərəliliyinin artırılması və gələcəyin ekoloji cəhətdən təmiz tikinti və sənaye texnologiyalarının formalaşmasında mühüm rol oynayır.
