Haqqımızda Reklam Əlaqə
160×600
160×600

Şimşəklərin yaratdığı “fulqurit” daşları: Təbiətin ildırım gücü ilə yaratdığı şüşə heykəllər

13 Noyabr 2026, 17:00 Cəmiyyət
728×90

Faktum.az xəbər verir ki, təbiətin ən dağıdıcı və eyni zamanda ən heyrətamiz hadisələrindən biri olan ildırım, yalnız göy gurultusu və işıq saçmaqla kifayətlənmir; o, yerə dəydiyi anda geoloji möcüzələrə – elmi dildə fulqurit (latınca fulgur – ildırım sözündən), xalq arasında isə “daşlaşmış şimşək” və ya “fırtına şüşəsi” adlandırılan nadir formasiyaların yaranmasına səbəb olur. Bu unikal təbii obyektlər ildırımın hədsiz enerjisinin qumlu və ya torpaqlı mühitlə saniyələr içində qarşılıqlı təsiri nəticəsində əmələ gələn mürəkkəb, ağac köklərinə bənzəyən şüşə borulardır.

Prosesin mexanizmi fövqəladə fiziki hadisələrə əsaslanır. Güclü ildırım boşalması qumlu əraziyə (məsələn, çimərlik, səhra və ya silisiumla zəngin torpaq) düşdükdə, mərkəzi kanalındakı temperatur bir göz qırpımında 30.000 dərəcə Selsiyə çatır. Bu, Günəşin səthindəki temperaturdan təxminən üç dəfə daha istidir. Bu qədər ani və hədsiz istilik, ildırımın vurduğu nöqtənin ətrafındakı silisium dioksidi (qumu) dərhal əridir. Ərimiş qum yüksək təzyiq altında genişlənərək, elektrik cərəyanının yerin dərinliklərinə doğru getdiyi yolda boru şəkilli boşluqlar yaradır.

Saniyənin mində biri qədər davam edən bu prosesin sonunda, ətrafdakı soyuq qum ərimiş kanalı sürətlə soyudub bərkidir. Nəticədə, yerin altında, əksər hallarda kök sisteminə bənzəyən, nazik divarlı, içi boş, xarici kobud və daxili isə hamar şüşə borulardan ibarət mürəkkəb quruluş yaranır. Fulquritlərin uzunluğu bir neçə santimetrdən bir neçə metrə qədər, qalınlığı isə bir neçə millimetrdən bir neçə santimetrə qədər dəyişə bilər. Onların rəngi tərkibindəki qumun və mineralların miqdarından asılı olaraq ağ, boz, qara, yaşıl və ya şəffaf olur.

Fulquritlərin iki əsas növü mövcuddur:

Qum fulquritləri: Ən geniş yayılmış növ olub, səhralarda və qumlu sahillərdə əmələ gəlir. Onlar qum dənəciklərinin bir-birinə yapışması ilə yaranmış məsaməli, kövrək struktura malikdir.

Qaya fulquritləri: Daha nadir rast gəlinir və ildırımın bərk qaya üzərinə düşməsi nəticəsində əmələ gəlir. Bu tip fulquritlər qayanın səthində nazik, şüşəli qabıq və ya damar şəklində olur.

Fulquritlər elm üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Onlar təbii şüşə nümunəsi olmaqla yanaşı, həm də geoloqlara və atmosfer fiziklərinə keçmişdə baş vermiş ildırım hadisələrinin gücünü, istiqamətini və hətta həmin dövrdəki atmosferin tərkibini (məsələn, qapalı hava qabarcıqları vasitəsilə) öyrənməyə imkan verir. Eyni zamanda, nadir və estetik görkəminə görə kolleksionerlər tərəfindən yüksək qiymətləndirilən bu obyektlər zərgərlik məmulatlarında da istifadə olunur.

Şimşəklərin yaratdığı bu qeyri-adi şüşə borular, təbiətin ən böyük elektrik hadisəsi ilə ən təmiz geoloji materialı birləşdirərək, Yer kürəsinin dərinliklərində əvəzsiz sənət əsərləri yaradır.

728×90
Paylaş: