İdman psixologiyası və “axın vəziyyəti”

Faktum.az xəbər verir ki, müasir peşəkar idmanda idmançılar arasındakı fiziki hazırlıq və texniki bacarıq fərqi getdikcə minimuma enir. Olimpiya oyunları və dünya çempionatları kimi ən yüksək səviyyəli yarışlarda qızıl medalla məğlubiyyət arasındakı fərqi çox vaxt saniyənin yüzdə biri və idmançının psixoloji dayanıqlığı müəyyən edir. Bu gün idman elminin və neyrobiologiyanın ən çox araşdırdığı mövzulardan biri məhz idmançıların kritik anlarda nümayiş etdirdiyi fövqəladə zehni konsentrasiya – elmi dildə “axın vəziyyəti” (Flow State) adlanan fenomendir.
Psixoloq Mixay Çiksentmixayi tərəfindən elmə gətirilən “axın vəziyyəti” insanın gördüyü işə tamamilə qərq olduğu, zaman qavrayışının dəyişdiyi, ətrafdakı kənar səslərin və qorxuların yoxa çıxdığı optimal şüur halıdır. İdmançılar bu vəziyyəti adətən “zonada olmaq” (being in the zone) kimi təsvir edirlər. Neyrobioloji tədqiqatlar göstərir ki, “axın vəziyyəti” zamanı insan beynində keçici hipofrontallıq (transient hypofrontality) adlı proses baş verir. Bu zaman beynin özünütənqid, şübhə, keçmiş peşmanlıqlar və gələcək qayğılara cavabdeh olan prefrontal korteks hissəsinin fəaliyyəti müvəqqəti olaraq zəifləyir. Nəticədə idmançı tərəddüd etmədən, illərlə məşq etdiyi hərəkətləri avtomatik, dəqiq və yüksək sürətlə icra edir.
Peşəkar idmançılar kritik yarış anlarında yaranan güclü adrenalin və həyəcanı dağıdıcı stresə deyil, məhsuldar enerjiyə çevirmək üçün xüsusi psixoloji texnikalardan istifadə edirlər:
Olimpiya çempionları yarışdan əvvəl bütün hərəkətlərini, hətta mümkün çətinlikləri və onların həlli yollarını zehinlərində detallı şəkildə canlandırırlar. Neyroelm sübut edir ki, beyin real hərəkətlə canlı təsəvvür edilən hərəkət arasında böyük fərq qoymur və vizualizasiya zamanı eyni sinir yolları aktivləşir.
Yüksək təzyiq altında ürək döyüntülərinin sürətlənməsi əzələ gərginliyinə səbəb olur. İdmançılar xüsusi tənəffüs texnikaları vasitəsilə parasimpatik sinir sistemini işə salaraq nəbzi sabitləşdirir və beynə “təhlükə yoxdur” siqnalı göndərirlər.
Nəticəyə (məsələn, medal qazanmağa) deyil, yalnız həmin saniyədə icra edilən texniki hərəkətə diqqət yetirmək idmançını psixoloji yükdən azad edir və “axın vəziyyəti”nə keçidi asanlaşdırır.
Mənfi və şübhə yaradan fikirləri neytral və ya konstruktiv təlimatlarla əvəz etmək kritik anlarda özünəinamı qorumağa imkan verir.
Müasir idman arenalarında qazanılan böyük qələbələr təkcə əzələ gücünün və fiziki dözümlülüyün deyil, həm də insan beyninin öz emosiyalarını idarə etmək və ən gərgin anlarda belə mütləq sakitlik içində maksimum nəticə göstərmək bacarığının təntənəsidir.
