Bitkilərin “yaddaşı” və öyrənmə qabiliyyəti

Sinir sistemi olmayan canlıların ətraf mühitə uyğunlaşması
Faktum.az xəbər verir ki, müasir botanika elmi bitkilər haqqında köhnəlmiş təsəvvürləri kökündən dəyişərək, onların sadəcə passiv orqanizmlər deyil, ətraf mühitlə fəal qarşılıqlı əlaqədə olan, məlumat toplayan, yadda saxlaya bilən və təcrübə əsasında davranışlarını dəyişən (“öyrənən”) mürəkkəb canlılar olduğunu sübut edir. Ən heyrətamiz məqam isə budur ki, bitkilər bu funksiyaları heyvanlardan fərqli olaraq, mərkəzi sinir sistemi və ya beyin olmadan həyata keçirirlər. Onların “intellekti” başqa prinsiplərə – mürəkkəb kimyəvi siqnallara, elektrik impulslarına və epigenetik dəyişikliklərə əsaslanır.
Bu sahədə ən məşhur və klassik nümunə Mimosa pudica (həssas mimozası) bitkisidir. Toxunulduqda və ya sarsıntıya məruz qaldıqda yarpaqlarını sürətlə bükən bu bitki üzərində aparılan təcrübələr onun ibtidai öyrənmə qabiliyyətini açıq şəkildə nümayiş etdirmişdir. Tədqiqatçılar mimozaları təkrar-təkrar yüksəklikdən aşağı salaraq, lakin onlara heç bir zərər vermədən (məsələn, yerə dəymədən əvvəl dayandıraraq və ya yumşaq səthə düşmələrini təmin edərək) sınaqdan keçiriblər. Başlanğıcda bitki hər sarsıntıda yarpaqlarını qorumuş, lakin zamanla, sarsıntının onun üçün təhlükəsiz olduğunu “başa düşərək” (öyrənərək), artıq yarpaqlarını bükməmişdir. Daha da maraqlısı odur ki, bu “yaddaş” qısamüddətli deyildi; bitkilər həftələrlə bu təcrübəni xatırlamış və eyni hərəkətə reaksiya verməmişlər. Bu, bitkilərin alışma (habituation) adlanan ən sadə öyrənmə növünə sahib olduğunu sübut edir.
Bitkilər təcrübə toplamaq və xarici təsirlərə uyğunlaşmaq üçün bir neçə mexanizmdən istifadə edirlər:
Elektrik siqnalları və Kalsium dalğaları: Bitkilər sinir sisteminə malik olmasalar da, hüceyrələr arası “otlaq” (apoplast) boşluğunda və xüsusi ksilem boruları vasitəsilə uzun məsafələrə elektrik impulsları və kalsium ionlarının dalğalarını ötürə bilirlər. Bu sistem yarpaqların bükülməsi kimi sürətli reaksiyaların əsasını təşkil edir. Bir yarpağa toxunulduqda yaranan elektrik siqnalı bütün bitkiyə yayıla bilər.
Kimyəvi yaddaş və fitohormonlar: Bitkilər stres faktorlarına (quraqlıq, zərərvericilər, xəstəliklər) cavab olaraq qeyri-adi müxtəliflikdə kimyəvi maddələr – fitohormonlar (məsələn, absis turşusu, jasmon turşusu, etilen) sintez edirlər. Bu hormonlar siqnal rolunu oynayaraq bitkinin müxtəlif hissələrində müdafiə mexanizmlərini işə salır. Əgər bitkinin bir hissəsi zərər görübsə, kimyəvi xəbərdarlıq bütün orqanizmə çatdırılır və bu, gələcək oxşar təhlükələr üçün “yaddaş izi” kimi qalır.
Epigenetik yaddaş: Bitkilərin yaddaşının ən dərin və qalıcı forması onların DNT-sində deyil, DNT-nin ifadə olunma tərzində – epigenetik dəyişikliklərdə (metilləşmə, histon modifikasiyaları) gizlidir. Ətraf mühitin təsiri altında genlərin aktivliyi dəyişə bilər və bu dəyişikliklər bəzən hətta nəsildən-nəsilə ötürülür. Məsələn, əgər bir ana bitki həyatı boyu ciddi quraqlıq keçiribsə, onun toxumları quraqlığa daha davamlı olur. Bu, bitkinin öz genetik kodunu dəyişmədən, əvvəlki nəsillərin təcrübəsini gələcək nəsillərə ötürmək qabiliyyətidir.
Bundan əlavə, bitkilər toxumalarının itirilməsi (məsələn, budaqların qırılması və ya otlayan heyvanlar tərəfindən yeyilməsi) nəticəsində yaranan “xatirələri” də saxlaya bilirlər. Bu zədələrdən sonra bitki yeni böyümə strategiyasını dəyişir, daha çox yan budaqlar əmələ gətirir və ya kimyəvi müdafiəsini gücləndirir.
Bitkilərin yaddaşı və öyrənməsi bizim qavrayışımızdan fərqli olsa da, bu qabiliyyətlər onların müxtəlif ekoloji şəraitlərdə sağ qalmasını, rəqabət aparmasını və nəslini davam etdirməsini təmin edən mürəkkəb uyğunlaşma strategiyalarının vacib tərkib hissəsidir.
