Şüurun böyük tapmacası

Elmin izah edə bilmədiyi subyektiv hisslər və “Mən” obrazı

Faktum.az xəbər verir ki, müasir elm kainatın ən uzaq qalaktikalarını tədqiq edir, atomun tərkib hissələrini parçalayır və genetik kodu yenidən yazır. Lakin bütün bu texnoloji və elmi inqilabların fonunda bəşəriyyətin hələ də cavab tapa bilmədiyi ən yaxın, eyni zamanda ən dərin bir tapmaca var: İnsan şüuru nədir və özümüzü “Mən” kimi hiss etməyimiz necə baş verir?

Neyrobioloqlar, filosoflar və idrak elmləri üzrə mütəxəssislər şüur problemini iki hissəyə bölürlər: “asan məsələlər” və “çətin məsələ”. Beynin informasiyanı necə emal etməsi, siqnalları necə ötürməsi və ya refleksləri necə idarə etməsi elmi baxımdan izah oluna bilən proseslərdir. Lakin “çətin məsələ” hesab olunan subyektiv hiss və təcrübələrimiz — fəlsəfədə və elmdə “Kvalia” (Qualia) adlanan fenomen elmin qarşısında aciz qaldığı əsas səddir.

Kvalia nədir? Bu, sadəcə bir obyektin fiziki xassəsi deyil, həmin obyektin sizdə yaratdığı unikal, subyektiv hissdir. Məsələn, neyronlarımızın qırmızı rəngin dalğa uzunluğunu qəbul etməsini fiziki olaraq ölçə bilərik. Lakin qırmızı rəngi görərkən sizin daxilən nə hiss etdiyinizi, həmin rəngin sizə necə göründüyünü xarici bir cihazla ölçmək və ya başqa bir insana dəqiq köçürmək imkansızdır. Eyni şəkildə, qəhvənin dadı, fiziki ağrı və ya bir musiqinin yaratdığı kədər hissi neyronların elektrik siqnallarından daha böyük, sırf subyektiv bir reallıqdır.

Ən böyük sual da məhz buradadır: Əgər beynimiz sadəcə bio-kimyəvi reaksiya verən, neyron şəbəkələrindən ibarət kompleks bir “mühərrik”dirsə, necə olur ki, bu maddə materialdan kənara çıxaraq özünün fərqində olan, kədərlənən, sevinən və özünə “Mən kiməm?” sualını verən bir şüur yaratmağa qadirdir? Kompüterlər də məlumatı emal edir, lakin onların daxili bir “yaşantısı” və ya hissiyyatı yoxdur.

Şüur və “Kvalia” mövzusu yalnız nəzəri fəlsəfə deyil, həm də süni intellektin gələcəyi üçün həlledici məqamdır. Süni intellekt insan kimi mətn yaza, şəkil çəkə və mürəkkəb tənlikləri həll edə bilsə də, o həqiqətən nəyisə “hiss edirmi”, yoxsa sadəcə alqoritmləri simulyasiya edir? Bu sualın cavabı hələ ki, elmin ən böyük sirri olaraq qalır.