Sözün Məhvi, Yaddaşın Silinməsi

Kitab Yandırmaq Niyə Tarix Boyu Hakimiyyətin Silahı Olub?

Faktum.az xəbər verir ki, tarixin müxtəlif dövrlərində – Antik dünyadan tutmuş XX əsrin totalitar rejimlərinə qədər –  hakimiyyəti ələ keçirən və ya onu qorumaq istəyən qüvvələr ilk növbədə kitablara hücum ediblər. Əbülqasım Firdovsinin, İbn Sinanın, Kolumbdan əvvəlki Maya sivilizasiyasının əlyazmalarının və ya 1933-cü ildə faşist Almaniyasında meydanlarda tonqala qalanan minlərlə əsərin taleyi eyni məqsədə xidmət edirdi. Bəs kitab yandırmaq nədən sadəcə kağızın məhvi deyil, hakimiyyətin ən təhlükəli silahlarından biridir?

Bunun təməlində duran əsas ideoloji və fəlsəfi səbəblər bunlardır:

Kollektiv Yaddaşı və Milli Kimliyi Silmək Arzu: Kitab bir xalqın, mədəniyyətin və ya ideologiyanın tarixi yaddaşıdır. Bir cəmiyyəti tamamilə tabe etmək üçün onun keçmişi ilə olan bağını kəsmək lazımdır. Böyük İsgəndərin Persepoldakı saray kitabxanasını yandırması və ya müstəmləkəçilərin yerli xalqların yazılarını məhv etməsi qarşı tərəfi “tarixsiz” və “kimliksiz” buraxmaq məqsədi daşıyırdı. Yaddaşı silinmiş xalqı idarə etmək isə müqayisəolunmaz dərəcədə asandır.

Alternativ Düşüncə və Tənqidi Ağlı Məhv Etmək: Totalitar və avtoritar hakimiyyətlər monolit, təkxətli ideologiya üzərində bərqərar olur. Muxalif, fərqli və ya tənqidi fikirlər saxlayan kitablar hakimiyyətin mütləq həqiqət iddiasına təhdiddir. E.ə. III əsrdə Çin imperatoru Çin Şi Xuanqın “kitabların yandırılması və alimlərin diri-diri basdırılması” fərmanı məhz dövlətin rəsmi ideologiyasına zidd olan konfusiçilik və digər fəlsəfi məktəbləri kökdən qazımaq niyyəti güdürdü.

Cəmiyyətə Qorxu və İtaət Mesajı Vermək: Kitabların kütləvi şəkildə yandırılması həm də vizual bir nümayişdir. Meydanlarda qalanan tonqallar cəmiyyətə açıq mesaj verir: “Bu düşüncələrin müəllifi və ya oxucusu olsanız, axırınız bu kağızlar kimi olacaq”. 1933-cü ildə Berlində nazi tələbələrinin bəşəriyyətin ən böyük mütəfəkkirlərinin əsərlərini tonqala atması cəmiyyəti mənəvi baxımdan terror etmək və itaətə məcbur etmək addımı idi.

İnformasiya Monopoliyasını Ələ Keçirmək: Elm və bilik hakimiyyət deməkdir. Bilginin geniş kütlələrə yayılması, insanların maariflənməsi idarəetməni çətinləşdirir. Orta əsrlər Avropasında Kilsənin senzurası və inkvizisiya tonqalları bilginin yalnız müəyyən bir zümrənin əlində qalmasına, xalqın isə qaranlıqda tutulmasına xidmət edirdi.

Alman şairi Haynrix Haynenin hələ 1821-ci ildə dediyi məşhur kəlam tarixin amansız həqiqətini özetləyir: “Kitabları yandıranlar, gec-tez insanları da yandıracaqlar”. Kitab yandırmaq ideyaları məhv etmək cəhdidir, lakin tarix göstərir ki, kağızlar yansalar da, azad düşüncə və həqiqət gec-tez külün altından yenidən doğulur.