Maddi Hissdən İlahi Həqiqətə: Füzuli Poeziyasında Eşqin Fəlsəfi Şifrələri

Faktum.az xəbər verir ki, XVI əsr Azərbaycan və Şərq poeziyasının zirvəsi olan Məhəmməd Füzulinin yaradıcılığında eşq anlayışı adi insani emosiyaların və romantik həyəcanların çox öteində duran mühüm bir fəlsəfi-təsəvvüfi kateqoriyadır. Füzuli üçün eşq dünyanı, yaradılışı və insanın özünü dərk etməsinin yeganə yoludur.

Dahi şairin əsərlərində – xüsusilə “Leyli və Məcnun” poemasında və qəzəllərində – eşqin sadəcə romantik bir hiss olmamasının təməlində tasavvuf fəlsəfəsi dayanır. Füzuli eşqi bütün kainatın hərəkətverici qüvvəsi kimi görür; şairə görə, Allah kainatı “Məxfi xəzinə” (Kənzi-məxfi) ikən bilinmək və sevilmək istədiyi üçün yaradıb. Bu səbəbdən dünya eşq üzərində bərqərar olub və insanın daxilindəki eşq həmin ilahi mənbənin bir zərrəsidir.

Füzuli poeziyasında eşq məcazi sevgidən (insana, maddi gözəlliyə olan sevgi) həqiqi sevgiyə (Yaradana olan ilahi sevgi) keçid silsiləsidir. Məcnun Leylinin surətində ilahi gözəlliyin əksini görür və süjetin gedişində maddi Leylidən imtina edərək ilahi Sevgiliyə qovuşur. Bu proses insanın mənəvi təkamülünü və fanilikdən əbədiyyətə keçidini simvolizə edir. Şair üçün iztirab və bəla da aşiqin mənəvi saflaşması üçün bir vasitədir – “Yərab, bəlayi-eşq ilə qıl aşina məni / Bir dəm bəlayi-eşqdən etmə cüda məni” misraları məhz aşiqin əzab çəkdikcə ruhən ucalmasını və eqosunu ilahi sevgidə əritməsini ifadə edir. Aynı zamanda, orta əsrlər cəmiyyətində din, doqma və sosial qəliblərin insanı sıxdığı bir vaxtda Füzuli eşqi ən böyük azadlıq meydanı hesab edir, Məcnunun səhralara üz tutması isə feodal cəmiyyətin saxta dəyərlərinə və mənəvi buxovlarına mənəvi bir etiraz kimi boy gösterir.

Füzulinin əsərlərində eşq insanın varlığını mənalandıran, onu heyvani nəfsdən ayırıb ilahi mərtəbəyə qaldıran mənəvi bir işıqdır. O, romantik bir macəra deyil, həqiqətə çatmaq üçün gediş-dönüşü olmayan uzun bir irfan yolçuluğudur.