İnsanlar nə vaxtdan soyad istifadə etməyə başlayıb?

Faktum.az xəbər verir ki, bəşər tarixində hər bir insanın ailə adından və ya nəsildən gələn sabit soyaddan istifadə etməsi qədim dövrlərə deyil, əsasən orta əsrlərin sonları və yeni dövrün əvvəllərinə təsadüf edir. Qədim dünyada — məsələn, qədim yunanlarda, romalılarda və ya qədim şərq xalqlarında insanlar əsasən tək bir adla kifayətlənir, kimliklərini dəqiqləşdirmək üçün isə atasının adından, doğulduğu ərazidən və ya ləqəblərdən istifadə edirdilər. Məsələn, Roma imperiyasında zadəganların üç hissəli ad sistemi (pra nomen, nomen, cognomen) mövcud olsa da, bu, bütün əhalini əhatə edən müasir mənada irsi soyad sistemi deyildi.

Soyadların kütləvi şəkildə formalaşması və rəsmiləşməsi ilk olaraq Çində e.ə. II minillikdə hökmdar dairələrində başlasa da, Avropada bu proses min illər sonra zərurətdən yaranıb. Orta əsrlərdə şəhərlərin böyüməsi, əhali sayının sürətlə artması və eyni adda olan insanların çoxalması vergi yığımı, mülkiyyət hüquqları və dövlət qeydiyyatı zamanı ciddi qarışıqlıqlar yaratdı. Bu səbəbdən Avropada -ilk olaraq X əsrdə Şimali İtaliyada (məsələn, “Rossi” kimi peşə və ya xüsusiyyət bildirən adlar), daha sonra isə İngiltərədə və Fransada dövlət səviyyəsində irsi soyadların qəbul edilməsi zərurətə çevrildi. Məsələn, ingilis dilindəki “Smith” (dəmirçi) kimi soyadlar insanların məşğuliyyətini, başqaları isə atasının adını (məsələn, Conun oğlu mənasını verən “Johnson”) əks etdirərək nəsildən-nəslə ötürülməyə başlandı.

Azərbaycanda və ümumilikdə Şərq dünyasında isə müasir tipli irsi soyad sisteminin yaranması əsasən XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərinə, xüsusilə də Sovet hakimiyyəti illərində rəsmi pasport və qeydiyyat sisteminin tətbiqinə təsadüf edir. Əvvəllər xalqımız arasında “filankəs oğlu filankəs” və ya müəyyən ləqəblər işlənsə də, “-ov”, “-ev”, “-soy” və ya “-zadə” şəkilçiləri ilə rəsmiləşən soyadlar məhz həmin dövrdə inzibati qaydada formalaşdı. Bu tarixi təkamül göstərir ki, bu gün həyatımızın ayrılmaz hissəsi olan soyadlar əslində bəşəriyyətin böyüməkdə olan cəmiyyətləri idarə etmək və fərdləri bir-birindən ayırmaq üçün yaratdığı tarixi bir zərurətdir.