Yel baba inancı və külək kultu

Qədim türk və Azərbaycan mifologiyasında küləyin hamisi, xırmanda bərəkət rəmzi və təbiətin harmoniyası

Faktum.az xəbər verir ki, Azərbaycan xalqının qədim mifoloji dünyagörüşündə və məşəti adətlərində təbiət qüvvələrinə, xüsusən də külək kultuna olan inanc müqəddəs yer tutur. Qədim türk mifologiyasından süzülüb gələn və el arasında “Yel baba” kimi tanınan külək hamisi, təbiətin nizamını saxlayan, insanlara ruzi və bərəkət bəxş edən ilahi bir varlıq sayılmışdır. Əcdadlarımızın təfəkküründə təbiətin dörd əsas ünsüründən biri olan yel, yalnız havanın hərəkəti deyil, eyni zamanda canlılara nəfəs verən, torpağı və bitkiləri dirçəldən mistik bir qüvvə kimi qəbul edilirdi.

Yel baba inancı xüsusilə əkinçilik və taxılçılıq mədəniyyətində özünü qabarıq şəkildə büruzə verirdi. Payız aylarında xırmanda biçilmiş taxıl döyüldükdən sonra dənləri samandan ayırmaq üçün mütləq küləyin əsməsi lazım gəlirdi. Külək dayananda kəndlilər xırmanın ortasına toplaşar, Yel babanın şərəfinə nəğmələr oxuyar, ona dualar edərək kömək istəyərdilər. El arasında geniş yayılan “Yel baba, gəl elə, xırmana külək eylə” misraları ilə başlayan oxşamalar və qurbanlar kəsilməsi ritualı, insanın doğa ilə qurduğu dərin mənəvi bağın əyani göstəricisi idi. Yel babanın gəlişi xırmana bərəkət, ruzi və rəhmət gətirər, kəndlinin zəhmətinin bəhrəsini almasına şərait yaradardı.

Mifologiya mütəxəssisləri və etnoqraflar vurğulayırlar ki, Yel baba obrazı Novruz çərşənbələrində – xüsusən də Yel çərşənbəsində də mühüm rol oynayır. Yel çərşənbəsində əsən meh yatmış torpağı uyandırır, ağaclara tumurcuq gətirir və baharın gəlişini müjdələyir.

Qədim inanclara görə, Yel babaya hörmətsizlik etmək, küləyə söymək və ya onu lənətləmək uğursuzluq sayılardı. Bu qədim təfəkkür sistemi müasir dövrümüzdə də folklorumuzda, bayatılarımızda və məişət adətlərimizdə yaşamaqla, Azərbaycanın zəngin mədəni irsinin və qədim mifoloji yaddaşının ən parlaq səhifələrindən birini təşkil edir.