Avtomobil sənayesinin ən böyük gizli sövdələşməsi
Phoebus karteli lampaların ömrünü bilərəkdən necə qısaldırdı?
Faktum.az xəbər verir ki, müasir istehlak cəmiyyətində aldığımız məhsulların – telefonlardan tutmuş məişət texnikasınadək — niyə bir neçə ildən sonra sıradan çıxdığını düşünürsünüzsə, bunun cavabı 100 il əvvələ dayanan gizli bir sövdələşmədə gizlənib. 1924-cü ildə Cenevrədə toplanan dünyanın ən böyük işıqlandırma və elektrik nəhəngləri (Osram, Philips, General Electric və s.) gizli şəkildə “Phoebus karteli” adlı bir ittifaq qurdular.
Bu sövdələşmə biznes tarixində elmi şəkildə tətbiq olunan ilk “planlaşdırılmış köhnəlmə” (planned obsolescence) qəsdi kimi qeydə alınıb. O dövrdə texnoloji nailiyyətlər sayəsində korpusu və volfram sapı olan standart bir laxtalanma lampasının (közərmə lampası) ömrü 2500 saata qədər yüksəlmişdi. Lakin bu durum istehsalçıların satış həcmini kəskin şəkildə azaldırdı. Kartel rəhbərləri bazarı öz aralarında böldükdən sonra mühəndislərə açıq tapşırıq verdilər: lampaların keyfiyyəti artırılmamalı, əksinə, onların istismar ömrü süni şəkildə 1000 saata endirilməlidir.
Bu planı reallaşdırmaq üçün şirkətlər lampanın filament (sap) qalınlığını və cərəyan müqavimətini elə tənzimlədilər ki, lampa tam 1000 saat yandıqdan sonra sıradan çıxsn. Kartel hətta öz üzvlərini ciddi nəzarətdə saxlayırdı: istehsal olunan lampalar laboratoriyalarda test edilir, əgər bir şirkətin üfüqi lampası 1000 saatdan artıq yanırdısa, həmin şirkət böyük pul cərimələrinə məruz qalırdı. Avtomobil sənayesindən tutmuş ev işıqlandırmasınadək bütün sahələri əhatə edən bu gizli nəzarət sistemi 1930-cu illərin sonuna – İkinci Dünya Müharibəsinə qədər davam etdi.
1940-cı illərdə ABŞ məhkəmələri tərəfindən kartelin fəaliyyəti qadağan edilsə də, onların qoyduğu “planlaşdırılmış köhnəlmə” modeli müasir istehsalatın və rəqəmsal texnologiyaların təməl prinsipinə çevrildi. Bu fırıldağın ən canlı sübutu isə ABŞ-ın Kaliforniya ştatındakı bir yanğınsöndürmə Məntəqəsində yerləşən və 1901-ci ildən bəri (120 ildən çoxdur) fasiləsiz yanan “Centennial Light” (Yüzillik Lampa) adlandırılan közərmə lampasıdır. Karteldən əvvəl istehsal olunan bu lampa, texnologiyanın istənildiyi təqdirdə nə qədər uzunömürlü ola biləcəyini bütün dünyaya nümayiş etdirir.