Xəzərin çəkilməsi və regional ekoloji-iqtisadi gələcəyimiz
Faktum.az xəbər verir ki, Xəzər dənizi dünya xəritəsində sadəcə nəhəng bir su hövzəsi və ya zəngin karbohidrogen ehtiyatlarının mənbəyi deyil; o, okeanlarla birbaşa əlaqəsi olmayan, dünyanın ən böyük qapalı gölü və özünəməxsus dinamikası olan həssas bir ekosistemdir. Xəzəri digər dənizlərdən fərqləndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri onun tarixi boyunca dövri olaraq kəskin səviyyə tərəddüdlərinə (qalxma və çəkilmələrə) məruz qalmasıdır. Lakin sonilliklərdə — xüsusilə də qlobal iqlim dəyişiklikləri, temperaturun yüksəlməsi və dənizi bəsləyən əsas çaylarda (başda Volqa və Kür olmaqla) su axınının azalması fonunda – Xəzərin görünməmiş sürətlə çəkilməsi sahilyanı beş ölkə üçün real ekoloji, iqtisadi və geostrateji fəsadlar doğurur.
Xəzərin su səviyyəsinin aşağı düşməsi ilk növbədə sahil infrastrukturu və dəniz nəqliyyatı üçün kəskin problemlər yaradır. Dəniz suyunun yüzlərlə metr geriyə çəkilməsi limanların (Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Sumqayıt, Ələt, Həştərxan, Ənzəli, Aktau) dəniz dibi dərinliyini azaldır. Nəticədə böyük yük gəmilərinin və bərələrinin yanaşması çətinləşir, bu da Xəzər üzərindən keçən Orta Dəhliz (Middle Corridor) kimi beynəlxalq tranzit-logistika marşrutlarının ötürücülük qabiliyyətinə ciddi zərbə vurur. Liman акваторияlarının davamlı olaraq dərinləşdirilməsi üçün milyonlarla dollar xərc tələb olunur. Həmçinin, sahildə yerləşən sənaye müəssisələrinin, elektrik stansiyalarının və suşirinləşdirici qurğuların sugötürmə sistemləri işləkliyini itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalır.
Ekoloji müstəvi dərəcəsində isə suların çəkilməsi flora və fauna üçün kəskin deqradasiya riskidir. Xəzərin unikal biomüxtəlifliyi – dünyada nadir olan nərə balıqları, endemik Xəzər tüleni və sahildəki bataqlıq-su quşları habitatlarını itirir. Suyun dayazlaşması və hərarətinin artması dənizdə oksigen çatışmazlığına (hipoksiya), kütləvi balıq tələfatına və biomassanın azalmasına gətirib çıxarır. Azərbaycanın Qızılağaç Dövlət Təbiət Qoruğu və ya Abşeron Milli Parkı kimi həssas ekosistemlər suyun çəkilməsi nəticəsində quruyaraq bioloji Balansını itirmək təhlükəsi yaşayır.
İqtisadi baxımdan isə Xəzərətrafı ölkələrin (Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan, Türkmənistan və İran) balıqçılıq, turizm və neft-qaz hasilatı sahələri yeni reallıqlarla uyğunlaşmaq məcburiyyətindədir. Sahil xəttinin dəyişməsi çimərlik və istirahət zonalarını dənizdən uzaqlaşdırır, dəniz dibi boru kəmərlərinin və platformaların təhlükəsizlik parametrlərini yenidən qiymətləndirməyi tələb edir.
Xəzərin çəkilməsi sadəcə lokal bir təbiət hadisəsi değil, regionun bütün iqtisadi və sosial infrastrukturunu sınağa çəkən qlobal bir çağırışdır. Xəzəryanı dövlətlərin birgə elmi monitorinq aparması, Volqa və Kür çaylarının resurslarından səmərəli istifadə müqavilələri bağlaması və ekoloji fəaliyyətləri koordinasiya etməsi Xəzərin gələcəyini qorumaq üçün yeganə çıxış yoludur.