”Wood Wide Web” və meşələrin gizli həmrəyliyi
Faktum.az xəbər verir ki, uzun əsrlər boyu insanlıq meşələri sadəcə yan-yana bitən, günəş işığı və torpaq resursları uğrunda amansızca rəqabət aparan müstəqil ağaclar toplusu kimi görmüşdür. Lakin son onilliklərdə botanika, mikologiya və ekologiya sahəsində edilən kəşflər bu təsəvvürü kökündən sarsıtdı: meşə – fərdi bitkilərin deyil, yeraltı şəbəkələrlə bir-birinə bağlı olan, məlumat, qida və xəbərdarlıq siqnalları mübadiləsi aparan nəhəng, kollektiv bir orqanizmdir. Alimlərin məşhur “World Wide Web” (Ümumdünya internet şəbəkəsi) termininə istinadən “Wood Wide Web” adlandırdıqları bu fenomen, təbiətin ən dərin mühəndislik və sosial şəbəkə möcüzəsidir.
Bu yeraltı ünsiyyət sisteminin əsas arxitektorları mikoriza göbələklərinin miçeliləri (ipəksəfə tel şəbəkələri) hesab olunur. Ağac kökləri ilə simptomatik (qarşılıqlı faydalı) ittiqaf quran bu mikro-liflər torpağın altında kilometrlərlə uzanan, bütün meşəni əhatə edən nəhəng bir neyron şəbəkəsinə bənzər struktur formalaşdırır. Ağaclar fotosintez yolu ilə istehsal etdikləri karbohidratları (şəkəri) göbələklərə verir, göbələklər isə qarşılığında torpağın dərinliklərindən topladıqları su, azot, fosfor və digər mineral maddələri ağac köklərinə ötürür.
Lakin bu şəbəkə sadəcə qida mübadiləsi ilə məhdudlaşmır; o, eyni zamanda həqiqi bir məlumat və həmrəylik kanalıdır. Şəbəkənin mərkəzində “Ana ağaclar” – meşənin ən yaşlı, boylu və kökləri dərinə işləmiş nəhəng ağacları durur. Bu yaşlı ağaclar miçeli şəbəkəsi vasitəsilə kölgədə qalan, günəş işığı ala bilməyən cavan tinglərə həyati vacib karbon və qida maddələri göndərərək onların böyüməsinə kömək edir. Hətta bir ağac zərərverici həşəratların (məsələn, mənənələrin) və ya xəstəliklərin hücumuna məruz qaldıqda, köklər və göbələk telləri vasitəsilə qonşu ağaclara kimyəvi və elektrik siqnalları (kükürdlü birləşmələr, fitonsidlər) göndərir. Xəbərdarlığı alan digər ağaclar həşəratlar gəlib çatmamış öz yarpaqlarında toksik maddələr və ya fermentlər sintez edərək müdafiə mexanizmini işə salırlar.
Bu kəşf ekologiyaya və təbiət fəlsəfəsinə tamamilə yeni bir baxış gətirir. Təbiətdə var olmaq sadəcə “güclünün sağ qalması” və amansız rəqabət deyil; əksinə, davamlılıq və birgəyaşayış birbaşa əməkdaşlıq, paylaşma və kollektiv həmrəylikdən keçir. Tək bir ağacı kəsmək – sadəcə bir gövdəni devirmək deyil, əsrlərlə formalaşmış bu yeraltı ünsiyyət şəbəkəsinin bir düyününü qırmaq vən bütün meşənin ekoloji balansını zədələmək deməkdir.
“Wood Wide Web” bizə xatırladır ki, ayağımızın altında – dərin torpaq qatında – heç bir hay-küy salmadan işləyən, fədakarlıq və qarşılıqlı dəstəyə əsaslanan gözəl bir canlı aləm var. Təbiətin bu səssiz dilinə qulaq asmaq, gələcək ekoloji siyasətimizi formalaşdırmaq üçün ən böyük dərsdir.