Uğurun gizli kabusu: Savadlı insanlar özlərini niyə “fırıldaqçı” hesab edirlər?

Faktum.az müasir iş dünyasında yüksək savada, intellektə və uğurlara sahib olan minlərlə insanın psixoloji gərginliyinə səbəb olan “İmpostor sindromu” (özünü fırıldaqçı/saxtakar kimi hiss etmə) fenomenini araşdırıb. Maraqlıdır ki, bu sindromdan tamamilə savadsız və bacarıqsız şəxslər deyil, məhz cəmiyyətin ən uğurlu fərdləri əziyyət çəkir.

İlk dəfə 1978-ci ildə psixoloqlar Paulina Klans və Suzanna Imes tərəfindən müəyyən edilən İmpostor sindromu – fərdin öz uğurlarını daxili olaraq qəbul edə bilməməsi və qazandığı hər şeyi daxili qabiliyyətinə deyil, sadəcə şansa, təsadüfə və ya insanları aldatmaq bacarığına bağlamasıdır. Bu reallıqdan əziyyət çəkən şəxslər hər an hər kəsin onların “əslində bacarıqsız olduğunu” anlayacağını və ifşa olunacaqlarını düşünərək daimi qorxu içində yaşayırlar. Albert Eynşteyn və Maya Angelu kimi daxilər belə həyatlarının müəyyən dönəmində əsərlərinin layiq olmadığı qədər diqqət çəkdiyini və özlərini istifadəçi kimi hiss etdiklərini etiraf ediblər. Psixoloqlar müəyyən ediblər ki, yüksək intellektli insanların bu tələyə düşməsinin əsas səbəbi onların Danning-Kruger effekti ilə qarşı-qarşıya qalmasıdır; yəni insan bir sahəni nə qədər çox bilirsə, öyrənilməli olan nəhəng informasiya dənizini daha aydın görür və özünü bir o qədər yetərsiz hesab edir.

Mütəxəssislərin fikrincə, iş yerlərində mükəmməllikçilik (perfeksionizm) və həddindən artıq işləmək (burnout) bu sindromu daha da alovlandırır. Şəxs hər hansı bir layihədə 99% uğur qazansa da, buraxdığı 1%-lik kiçik xətaya fokuslanır və özünü tamamilə uğursuz elan edir. Bu psixoloji tələdən xilas olmağın yeganə yolu — uğurların obyektiv faktlar və sənədlər üzərindən qeydiyyatını aparmaq, daxili tənqidçinin səsinə emosiyalarla deyil, real nəticələrlə cavab vermək və mükəmməllik ideyasından imtina etməkdir.