Türk dillərində ortaq köklər və sözyaratma mexanizmləri

Faktum.az xəbər verir ki, Böyük Avrasiya coğrafiyasında geniş yayılan Türk dil ailəsi, minilliklər boyu müxtəlif dialekt və dillərə bölünməsinə baxmayaraq, özünəməxsus daxili strukturunu və leksik birliyini qoruyub saxlamışdır. Bu dil ailəsinin ən mühüm diferensial xüsusiyyəti, bütün Türk dillərində (Azərbaycan, türk, qazax, özbək, türkmən, tatar və s.) eyni kök morfemlərin və vahid sözyaratma mexanizmlərinin mövcud olmasıdır.

Türk dilləri ilsaqi (aqlütinativ) dillər qrupuna daxildir. Bu mexanizmin əsas məntiqi ondan ibarətdir ki, sözün kökü həmişə sabit, dəyişməz qalır və kökün üzərinə müxtəlif leksik və qrammatik şəkilçilər ardıcıl şəkildə əlavə olunur. Məsələn, “göz” birbaşa ortaq kökü əsasında “göz-lük”, “göz-lük-çü”, “göz-lə-mək” kimi yeni mənalı sözlər formalaşır. Şəkilçilərin bu cür dəqiq və riyazi ardıcıllıqla birləşməsi, Türk dillərində zəngin söz yaradıcılığı potensialı formalaşdırır və sözyaratma prosesini son dərəcə çevik edir.

Bununla yanaşı, Altay dil ailəsi dövründən gələn ortaq köklər – xüsusilə bədən üzvləri (baş, göz, əl), təbiət hadisələri (su, daş, gün), saylar və əsas fəaliyyət felləri (gəl, get, gör, al) – bütün Türk dillərində fonetik dəyişikliklərə uğrasa da, eyni etimoloji nüvəni təşkil edir. Dilçilər qeyd edirlər ki, ahəng qanunu (vokal harmoniyası) ilə dəstəklənən bu ilsaqilik mexanizmi, Türk dillərinin min illər ərzində öz morfoloji karkasını saxlamasına və fərqli coğrafiyalarda belə qarşılıqlı anlaşılma imkanını qorumasına şərait yaratmışdır.