Təbiətin Əsrlik Yaddaşı: Çinar Ağacının Botanik, Tarixi Və Kulturoloji Portreti
Şərq mədəniyyətində uzunömürlülüyün, əzəmətin və sarsılmazlığın simvolu sayılan çinar (Platanus), botanika elmində çinarkimilər (Platanaceae) fəsiləsinə aid olan genotipik baxımdan ən qədim ağac cinslərindən biridir. Hündürlüyü 40-50 metrə, gövdəsinin diametri isə 3-4 metrdən artıq olan bu çoxillik nəhəng bitki, min ildən çox yaşamaq qabiliyyətinə görə təbiətin canlı tarixi abidəsi hesab olunur.
Faktum.az xəbər verir ki, xüsusilə Qafqaz, Yaxın Şərq və Cənubi Avropa meşələrində geniş yayılan Şərq çinarı (Platanus orientalis), Azərbaycanın təbii landşaftında, etnoqrafik yaddaşında və urbanistik mədəniyyətində xüsusi yer tutur.
Botanik və ekoloji baxımdan çinar ağacının bir sıra unikal xüsusiyyətləri vardır. Şərq çinarının gövdə qabığı xarakterik olaraq iri lövhələr şəklində tökülür və bu proses ağacın gövdə toxumalarının rütubət mübadiləsini tənzimləməyə kömək edir. Dərinə işləyən güclü kök sistemi sayəsində çinar torpaq eroziyasının qarşısını alır və yeraltı su qatlarının qorunmasında aktiv rol oynayır. Eyni zamanda, çinar ağacı sənaye və şəhər mühitində havanı kükürd qazından, tozdan və digər toksik kimyəvi birləşmələrdən təmizləyən güclü bio-filtr funksiyasını yerinə yetirir. Geniş çətirli yaprağı sayəsində yay aylarında mikroiqlimi sərinləşdirərək temperaturu bir neçə dərəcə aşağı salır.
Azərbaycan ərazisi qədim və pasportlaşdırılmış çinar ağaclarının zənginliyi ilə seçilir. Ölkəmizdə yaşı 500-dən 1500 ilə qədər olan yüzlərlə Şərq çinarı dövlət tərəfindən təbiət abidəsi kimi qorunur. Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğu (Zəngilan rayonu) Avropada unikal olan təbii çinar meşəliyi ilə məşhurdur. Bununla yanaşı, Şəki, Lənkəran, Quba və Xocavənddəki (məsələn, Skobolev çinarı) əsrlik çinarlar yerli əhalinin sosiomədəni həyatında toplanış və istirahət məkanı kimi mühüm rol oynamışdır. Qədim dövrlərdən bəri böyük çinarların kövdəsindəki təbii koğuşlar (boşluqlar) bəzən hətta ibtidai məktəb, çayxana və ya dəmirçi emalatxanası kimi istifadə edilmişdir.
Kulturoloji və ədəbi müstəvidə çinar Şərq poeziyasında və folklorunda məğrurluq və köklülük rəmzidir. Şərq təfəkküründə “çinar köklü” ifadəsi soy-kökünə bağlılıq, dövlətçilik ənənələrinin möhkəmliyi və nəsillərarası varislik kimi anlayışları ifadə edir. Çinar ağacının oduncağı sıx, möhkəm və estetik teksturaya malik olduğu üçün daxili mebel sənayesində və bədii oymaçılıqda qiymətli xammal sayılır. Yekun olaraq, çinar tək botanik növlər sırasına daxil deyil, həm də keçmişlə gələcək arasında canlı ekoloji körpüdür.