Sətiraltı fəryad: Dünya ədəbiyyatında qadağan olunmuş və yandırılmış şahəsərlər
Faktum.az xəbər verir ki, ədəbiyyat tarixi sadəcə yaradıcılıq və ilham salnaməsi deyil, həm də azad düşüncə ilə senzura aparatı arasındakı amansız mübarizənin meydanıdır.
Müxtəlif dövrlərdə siyasi ideologiyalar, dini diktatlar və ya cəmiyyətin muhafizəkar buxovları insan şüurunu nəzarətdə saxlamaq üçün ən təhlükəli silah hesab etdikləri kitablara hücum çəkiblər. Yandırılan tonqallar, qadağan edilən nəşrlər və təqib olunan müəlliflər… Lakin zamanın amansız sınağı bir həqiqəti sübut etdi: kağızı yandırmaq və ya mətni qadağan etmək fikri məhv etməyə bəs eləmir.
Senzuranın və kitab qadağalarının ən amansız nümunələrindən biri 1933-cü ildə nasist Almaniyasında baş verdi. “Alman ruhuna yad” elan edilən minlərlə kitab meydanlarda tonqallara atıldı. Karl Marks, Hristian Andersen, Albert Eynşteyn və Erix Mariya Remark kimi yazarların əsərləri alovlar içində külə döndü. Lakin həmin tonqallar yazarların səsini boğa bilmədi; əksinə, Remarkın “Qərb cəbhəsində təbəddülat yoxdur” romanı müharibənin dəhşətlərini bütün dünyaya çatdıran ən böyük anti-müharibə simvoluna çevrildi. Heinrich Heinenin hələ XIX əsrdə dediyi “Kitabları yandırdıqları yerde, nəhayətdə insanları da yandıracaqlar” kəlamı həmin tarixi hadisə ilə öz acı təsdiqini tapdı.
Totalitar rejimlərin kağız üzərindəki qorxusu Corc Oruellin “1984” və Mixail Bulqakovun “Usta və Marqarita” romanlarında da özünü göstərdi. SSRİ-də onilliklər boyu “əks-inqilabi və zərərli” elan edilən “1984” romanı gizli yollarla (samizdat) əldən-ələ ötürülərək oxunurdu. Bulqakov isə romanının əlyazmasını rejimin təzyiqindən qorumaq üçün şəxsən yandırsa da, sonradan əsəri dahişənəliklə bərpa etmiş və ədəbiyyat tarixinə “Əlyazmalar yanmır!” ifadəsini həkk etmişdi. Qustav Floberin “Madam Bovari” əsəri isə XIX əsrdə Fransa cəmiyyətinin “əxlaq qaydalarını pozduğu” iddiası ilə məhkəməyə çəkilsə də, bəraət alaraq modern romanın banisinə çevrildi.
Bütün bu repressiyalara baxmayaraq, zaman göstərdi ki, ideya və həqiqət mürəkkəblə deyil, insan şüuru ilə yaşayır. Bu gün qadağan olunan, tonqallarda yandırılan həmin şahəsərlər dünya ədəbiyyatının qızıl fondunu təşkil edir və azad sözün, sətiraltı fəryadın ən uca qələbəsi kimi yaşamaqda davam edir.