Səhrada Buz Xanələri – Yaxçal

Qədim Farsların Elektriksiz Soyutma Texnologiyası

E.ə. 400-cü illərdə Yaxın Şərqin yandırıcı səhra iqlimində, heç bir elektrik və müasir soyuducu olmadan yay aylarında buzu saxlamaq imkansız görünə bilər. Lakin qədim fars mühəndisləri termodinamika və arxitekturanı birləşdirərək “Yaxçal” (fars dilində “buz quyusu“) adlanan unikal strukturlar yaratmışlar.

Faktum.az xəbər verir ki, konusvari formaya malik bu nəhəng tikililər səhra istisində buz hazırlamaq və onu aylarla ərimədən saxlamaq qabiliyyətinə malik idi. Yaxçalın sirri onun istilik keçirməyən xüsusi tikinti materialında və havalandırma sistemində dayanır. Tikilinin divarları qum, kil, yumurta ağı, keçi tükü, kül və əhəngin qarışığından hazırlanan “sarooj” adlı sukeçirməz və istiliyə dözümlü xüsusi məhlulla hörülürdü.

Qış gecələrində dağlardan gətirilən kanallar vasitəsilə yaxçala axıdılan su səhranın kəskin temperatur düşməsi nəticəsində dona çevrilirdi. Tikilinin üst hissəsindəki açıqlıq isti havanın yuxarı qalxaraq xaric olunmasını təmin edir, yerin altındakı dərin anbar və “badgir” (külək tutan) qüllələri isə daxili temperaturu daima sıfırdan aşağı saxlayırdı.

Bu dahi muühəndislik nümunəsi sayəsində qədim farslar yayın ən isti günlərində belə saraylarda şərbətləri soyudur, qidaları korlanmaqdan qoruyurdular.