Qədim Babilin Daş Yaddaşı: Hammurabi Qanunları Və “Talion” Prinsipinin Sosioloji-Hüquqi Təhlili
Bəşəriyyətin hüquq sisteminin və dövlətçilik təfəkkürünün formalaşmasında Mesopotamiya sivilizasiyasının, xüsusən də Qədim Babil imperiyasının müstəsna yeri vardır. E.ə. XVIII əsrdə (təxminən e.ə. 1792–1750-ci illər) Babilin altıncı padşahı Hammurabi tərəfindən tərtib edilən Hammurabi Qanunları, hüquq tarixinin günümüzə qədər tam halda çatmış ən qədim və ən sistemli yazılı məcəllələrindən biridir. Hündürlüyü 2.25 metr olan tünd qara bazalt stella üzərində mixi yazılarla həkk edilmiş bu 282 maddəlik məcəllə, yalnız cəza hüququnu deyil, eyni zamanda mülkiyyət, ticarət, ailə, kənd təsərrüfatı və inzibati idarəetmə normativlərini nizamlayırdı. Faktum.az xəbər verir ki, hazırda Parisin Luvr muzeyində saxlanılan bu stella, dövlətin ilahi məşruiyyətini və sosioloji stratification (sosial təbəqələşmə) mexanizmini nümayiş etdirən unikal tarixi sənəddir.
Hammurabi Qanunlarının fəlsəfi və hüquqi bünövrəsini “Talion” prinsipi (latınca lex talionis — “qısasa qısas” və ya ” gözə göz, dişə diş”) təşkil edir. Bu prinsipə görə, vurulan zərər və ya törədilən cinayət eyni dərəcəli fiziki və ya maddi cəza ilə əvəzlənməli idi. Məsələn, bir tikinti ustasının tikdiyi ev uçaraq ev sahibinin oğlunun ölümünə səbəb olurdusa, qanuna əsasən ustaya deyil, ustanın öz oğluna ölüm cəzası verilirdi. İlk baxışdan son dərəcə qəddardca və ibtidai görünsə də, “Talion” prinsipi həmin dövr üçün mühüm bir hüquqi irəliləyiş idi; sebab o, ibtidai cəmiyyətlərdə geniş yayılan, nəsil və qəbilələr arasında sonsuz qan intiqamlarını sınırlayır, cəzanın həddini yalnız vurulan zərər qədər məhdudlaşdıraraq dövlətin cəzalandırma monopoliyasını bərqərar edirdi.
Məcəllənin sosioloji təhlili Babil cəmiyyətinin kəskin şəkildə üç əsas sosial təbəqəyə bölündüyünü göstərir: Avilum (azad, tam hüquqlu və varlı vətəndaşlar), Muşkenum (azad, lakin tam hüquqları olmayan, dövlətdən asılı asif təbəqə) və Vardum (köylələr və ya hərbi əsirlər). Hammurabi qanunlarında ədalət anlayışı hamı üçün bərabər tətbiq olunmurdu; cəzanın ağırlığı və ödənilən tazminatın (kompensasiyanın) miqdarı birbaşa zərərçəkənin və cinayətkarın sosial statusundan asılı idi. Əgər bir avilum başqa bir avilumun gözünü çıxarardısa, onun da gözü çıxarılırdı; lakin zərərçəkən muşkenum idisə, cinayətkar yalnız müəyyən miqdarda gümüş cərimə ödəyirdi. Köylənin öldürülməsi halında isə cəza yalnız onun sahibinə dəyən maddi ziyanın ödənilməsi ilə yekunlaşırdı.
Dövlətçilik baxımından Hammurabi bu qanunları öz hakimiyyətinə ilahi don geyindirmək üçün bir vasitəyə çevirmişdi. Stellanı üst hissəsində Hammurabinin Babilin Ədalət və Günəş İlahı Şamaşın hüzurunda dayanaraq hakimiyyət rəmzlərini qəbul etməsi təsvir olunmuşdur. Bu, qanunların hökmdarın şxsi iradəsi deyil, ilahi iradənin təcəssümü olduğunu təlqin edirdi. Hammurabi Qanunları mülkiyyət hüququnu müqəddəs elan edir, oğurluğa, borc öhdəliklərinin pozulmasına və su kanallarının baxımsızlığına görə sərt sanksiyalar tətbiq edirdi. Bu məcəllə özündən sonrakı Yaxın Şərq hüquq sistemlərinə, o cümlədən Qədim İbrani və Roma hüququna dərin təsir göstərərək mərkəzləşdirilmiş dövlət idarəçiliyinin klassik modelinə çevrildi.