Niyə dayana bilmirik?: Beynimizin mükafat sistemi və asılılıq tələsi
Faktum.az xəbər verir ki, zərərli olduğunu bildiyimiz halda siqareti tərgidə bilməmək, gecə yarısı şirniyyata sarılmaq və ya saatlarla sosial şəbəkələrin lentini yeniləmək müasir insanın ən böyük ziddiyyətlərindən biridir. Çox vaxt bunu zəif iradə və ya xarakter əskikliyi kimi qiymətləndirsək də, neyrobiologiya həqiqətin tamamilə fərqli olduğunu göstərir. Əslində mübarizə apardığımız şey sadə bir vərdiş deyil, milyonlarla illik təkamül nəticəsində formalaşmış beynimizin mükafat sistemidir.
Bu mexanizmin mərkəzində neyromediator olan dopamin durur. Xalq arasında “həzz hormonu” kimi tanınsa da, dopamin əslində həzzin özünü deyil, həzzə olan arzunu və gözləntini idarə edir. Qədim dövrlərdə beynimizin mükafat sistemi bizi sağ qalmaq üçün lazımi resursları — yüksək kalorili qida, təhlükəsizlik və sosial əlaqələr tapmağa təşviq edirdi. Bu amillərlə qarşılaşdıqda beyində dopamin sıçrayışı baş verir və insanı eyni davranışı təkrar etməyə yönəldirdi. Müasir dünyada isə təmizlənmiş şəkər, nikotin və sosial mediyanın ani bildirişləri beyni təbii yolla əldə edilə bilməyəcək qədər yüksək dopamin dozası ilə bombardman edir.
Sürekli təkrar olunan zərərli davranışlar zamanla neyronlar arasında güclü əlaqələr yaradaraq “dopamin dövrəsi” adlanan avtomatlaşdırılmış zəncir formalaşdırır. Beyin yüksək dopamin səviyyəsinə öyrəşdikcə öz reseptorlarının sayını azaldır və nəticədə insan əvvəlki həzzi almaq üçün daha çox zərərli maddəyə və ya davranışa ehtiyac duyur. Məhz buna görə insan məntiqi olaraq davranışın zərərini dərk etsə də, beynin qədim və güclü mükafat mexanizmi qarşısında iradə gücü ilə təkbaşına qalib gəlmək son dərəcə çətinləşir.
Neyroelm göstərir ki, pis vərdişləri tamamilə silmək demək olar ki, imkansızdır, çünki yaranan neyron yolları beyində qalır. Lakin onları sağlam alternatives ilə əvəz etmək mümkündür. Vərdiş zəncirini qırmağın elmi yolu üç addımdan keçir: mührik (işarə), rutin və mükafat. Əgər bəzi gərgin anlarda (mührik) diqqətimizi zərərli vərdişdən (rutin) yayındırıb beynimizə oxşar dopamin sıçrayışını idman, gəzinti və ya yeni bir hobbi ilə verə bilsək (mükafat), beyin zamanla bu yeni və faydalı dövrəni mənimsəyəcəkdir. Özümüzü günahlandırmaq əvəzinə beynin iş prinsipini anlamaq, pis vərdişlərdən azad olmağın ilk və ən vacib addımıdır.