Müasir dünyada 18-ci əsr həyatı: ABŞ-nin müəmmalı Amiş (Amish) icması
Faktum.az xəbər verir ki, texnologiyanın, süni intellektin və rəqəmsallaşmanın sürətlə inkişaf etdiyi XXI əsrdə Amerika Birləşmiş Ştatlarının mərkəzində tamamilə fərqli bir aləm mövcuddur. İnsanın kosmosu fəth etdiyi bir dövrdə elektriksiz, avtomobilsiz, smartfonsuz və müasir texnologiyanın heç bir imkanından istifadə etmədən yaşayan Amiş (Amish) icması bəşəriyyətin ən maraqlı və qapalı sosioloji fenomenlərindən biridir.
Kökü 17-ci əsrin sonlarında Avropada (xüsusilə İsgəndəriyyə, İsveçrə və Almaniya ərazisində) yaranmış Anabaptist xristian hərəkatına dayanan Amişlər, dini təqiblərdən qaçaraq 18-ci əsrdə Şimali Amerikaya köçüblər. Bu gün əsasən Pensilvaniya, Ohayo və İndiana ştatlarında məskunlaşan bu xalq, xarici dünyadan təcrid olunmuş şəkildə öz qədim ənənələrini və dini inanclarını yaşadır.
Amişlərin həyat tərzini tənzimləyən yazılmamış qanunlar toplusu “Ordnung” adlanır. Bu qaydalara əsasən, şəbəkə elektrik enerjisindən, ticarət məqsədli avtomobillərdən, televizordan, internetdən və müasir dəbdən istifadə etmək qəti qadağandır. Amişlər elektrikin və texnologiyanın insanları mənəviyyatdan, ailə dəyərlərindən və icma birliyindən uzaqlaşdırdığına, təkəbbür və eqoizm yaratdığına inanırlar. Onlar nəqliyyat vasitəsi kimi yalnız at arabalarından (buggy) istifadə edir, kənd təsərrüfatı işlərini contributesiz, manual olaraq əllə və ya atların köməyi ilə həyata keçirirlər.
Geyim tərzləri də 18-ci əsrin sadəliyini əks etdirir. Qadınlar uzun, sadə paltarlar geyinir və başlarını bağlayırlar; kişilər isə saqqal saxlayır (lakin hərbi simvol sayıldığı üçün bığ saxlamırlar) və sadə kostyumlar, şlyapalar geyinirlər. Zövq-səfa, bəzək-düzək və qürur göstəricisi olan hər şeydən imtina etmək onların mənəvi fəlsəfəsinin təməlidir.
Amiş icmasında ən diqqətçəkən ənənələrdən biri “Rumspringa” adlanır. Gənclər 16 yaşına çatdıqda, onlara xarici dünyanı (müasir gənclərin həyatını, texnologiyanı, əyləncəni) tanımaq üçün müvəqqəti sərbəstlik verilir. Bu dövrün sonunda gənc ya müasir dünyada qalmağı, ya da icmaya qayıdıb xaç suyuna çəkilərək ömrünün sonuna qədər Amiş kimi yaşamağı seçməlidir. Heyrətamizdir ki, gənclərin təxminən 85-90%-i müasir dünyanın cəlbedici imkanlarına baxmayaraq, doğma icmalarına və sadə həyat tərzinə qayıtmağa üstünlük verir.
Amişlər dövlətdən heç bir sosial yardım və ya təqaüd almır, öz daxili həmrəylikləri ilə yaşayırlar. Hər hansı bir ailənin evi yandıqda və ya təsərrüfatı zərər gördükdə, bütün icma toplaşaraq bir neçə gün ərzində yeni evi ödənişsiz inşa edir.