Dejavu — “Mən bu anı yaşamışam” hissinin qorxulu nevroloji sirri

Faktum.az  xəbər verir ki, demək olar ki, hər bir insanın həyatında ən azı bir dəfə qarşılaşdığı, yeni daxil olduğu bir məkanda, etdiyi söhbətdə və ya yaşadığı sıradan bir hadisə zamanı qəfildən “mən bu anı eynilə əvvəllər də yaşamışam” hissinə qapılması illüziyası, yəni dejavu (déjà vu) effekti müasir beyin elminin ən maraqlı araşdırma mövzularındandır. İnsanların çoxu bu qısamüddətli hissi reenkarnasiya, paralel kainatdakı digər versiyamızın xatirələri və ya gələcəyi görmək kimi mistik, metafizik hadisələrlə əlaqələndirsə də, neyrobiologiya sahəsində aparılan MRT sınaqları bunun əslində beynimizin yaddaş arxivində baş verən milisaniyəlik bir ötürmə və sinxronizasiya xətası olduğunu elmi şəkildə sübut edir.

Beynimiz xarici dünyadan gələn vizual və səsli məlumatları eyni anda iki fərqli magistral yolla emal edir; bu yollardan biri məlumatı birbaşa şüura ötürür, digəri isə onu qısa və uzunmüddətli yaddaşın qorunduğu temporal pay nahiyəsinə (xüsusilə hippokampa) arxivləmək üçün göndərir. Normal şəraitdə bu iki proses eyni anda, mükəmməl bir paralelliklə baş verir, lakin stress, həddindən artıq yorğunluq və ya beynin elektrik siqnallarındakı mikroskopik bir ləngimə səbəbindən yollardan biri digərini milisaniyəlik fərqlə qabaqlayır.

Gözünüzün gördüyü bir mənzərə şüurunuza çatmazdan bir an əvvəl səhvən yaddaş mərkəzinə qeyd olunur və beyin həmin anı “yeni bir hadisə” kimi deyil, “keçmişdən gələn bir xatirə” kimi qəbul edərək sizi aldadır.

Faktum.az  xəbər verir ki, dejavunun yaranmasında rol oynayan digər bir elmi faktor isə “parçalanmış diqqət” (gestalt tanışlığı) mexanizmidir. Məsələn, siz tamamilə yeni bir kafeyə daxil olursunuz, lakin oradakı bir stolun düzülüşü, divarın rəngi və ya fonda çalan musiqi illər önçə getdiyiniz tamamilə başqa bir məkandakı xırda bir detallarla üst-üstə düşür; bu zaman beyin həmin kiçik oxşarlığı tutaraq bütün kafeni sizə tanışmış kimi təqdim edir və sanki o anı bütövlükdə əvvəllər də yaşamısınız illüziyasını qurur. Epilepsiya xəstələrində tutmalardan dərhal əvvəl beynin temporal nahiyəsində yaranan elektrik fırtınalarının kəskin dejavu hissinə yol açması da bu fenomenin tamamilə biokimyəvi bir nasazlıq olduğunu təsdiqləyir. Nevroloqlar sübut edir ki, dejavu fövqəltəbii bir güc və ya ruhun səyahəti deyil, sadəcə olaraq bəşəriyyətin ən mürəkkəb superkompüteri olan insan beyninin məlumatı arxivləşdirərkən etdiyi zərərsiz, qısamüddətli və heyrətamiz bir sistem xətasıdır.