Baader-Meinhof fenomeni və ya “tezlik illüziyası”

Faktum.az  xəbər verir ki, gündəlik həyatımızda tez-tez qarşılaşdığımız, yenicə öyrəndiyimiz qəribə bir sözün, fərqli bir maşın markasının və ya hansısa əşyanın sanki sehrli bir şəkildə qəfildən hər yerdə — televizorda, küçədə, oxuduğumuz kitabda qarşımıza çıxması illüziyası nevrologiya və koqnitiv psixologiyada Baader-Meinhof fenomeni (və ya tezlik illüziyası) adlanır. Bir çox insanın bunu kainatın bir işarəsi, taledən gələn mesaj və ya telepatiya kimi mistik hadisələrlə əlaqələndirməsinə baxmayaraq, elm dünyası sübut edir ki, ətrafımızdakı dünyada heç nə dəyişməyib; sadəcə olaraq bizim beynimiz özünün filtrləmə sistemini yenidən proqramlaşdıraraq gizli bir radar kimi işə düşüb.

İnsan beyni hər saniyə ətraf mühitdən gələn milyonlarca vizual və səsli informasiya axınına məruz qalır və bu nəhəng data yükü qarşısında çökməmək üçün “selektiv diqqət” (seçici diqqət) mexanizmindən istifadə edərək əhəmiyyətsiz saydığı bütün detalları avtomatik olaraq filtrdən keçirib rədd edir. Lakin siz tamamilə yeni, fərqli bir məlumatı öyrəndiyiniz an beyniniz həmin sözü və ya əşyanı “əhəmiyyətli və aktual” olaraq qeyd edir və təhtəlşüur səviyyəsində həmin detalı axtarmağa başlayır. Əslində, əvvəllər də hər gün qarşınızdan keçən, amma beyninizin silib atdığı o fərqli model maşın və ya eşitdiyiniz qeyri-adi termin artıq radarınıza düşdüyü üçün hər dəfə gözünüzə dəydikdə beyin dərhal həyəcan təbili çalır və sizdə “bu əşya birdən-birə çoxalmağa başladı” təəssüratı yaradır.

Bu fenomenin ikinci və ən təhlükəli qolu “təsdiqləmə meyli” (confirmation bias) adlanan psixoloji xüsusiyyətdir. Beynimiz bu yeni məlumatı qısa müddətdə ard-arda iki-üç dəfə fərqli yerlərdə tutduqdan sonra dərhal özünəməxsus bir ssenari qurur və sizə bu vəziyyətin təbii deyil, fövqəladə və mistik bir təsadüf olduğunu inandırmağa çalışır.

Reklam sənayesindən tutmuş rəqəmsal alqoritmlərə qədər bir çox sahə məhz insan beyninin bu neyroloji boşluğundan, yəni tezlik illüziyasından istifadə edərək müəyyən markaları və ya məhsulları zehnimizə bir daha silinməmək üzrə həkk edir. Psixoloqlar xəbərdar edir ki, Baader-Meinhof fenomeni bəşəriyyətin reallığı olduğu kimi deyil, sadəcə öz zehninin yönəldiyi və diqqət ayırdığı pəncərədən gördüyünün ən böyük elmi sübutudur.