Astrologiya və Psixologiya: Bürclər xarakteri təyin edir, yoxsa Barnum effekti?
Faktum.az xəbər verir ki, gündəlik qorroskopu və ya bürcünüzün xüsusiyyətlərini oxuyarkən dəfələrlə “bu ki eynilə mənəm!” deyə düşünmüsünüz. Bəs nə üçün milyonlarla fərqli insan eyni bürc şərhində özünü tamamilə dəqiqliklə tanıyır? İllərdir astrologiya ilə elm aləmi arasında davam edən bu mübahisənin arxasında əslində psixologiyanın ən məşhur illüziyalarından biri dayanır.
1948-ci ildə amerikalı psixoloq Bertram Forer öz tələbələri üzərində qeyri-adi bir təcrübə apardı. O, tələbələrinə xarakter testi payladı və nəticələri hər kəsə fərdi şəkildə təqdim edəcəyini bildirdi. Əslində isə psixoloq bütün tələbələrə eyni mətni paylamışdı. Mətndə bu kimi ümumi cümlələr yer alırdı:
“Sizin başqa insanların sizi sevməsinə və bəyənməsinə ehtiyacınız var. Özünüzə qarşı tənqidi yanaşırsınız. Xaricən intizamlı görünsəniz də, daxilən narahatsınız…”
Eksperimentin sonunda tələbələrdən təsvirin onların xarakterinə nə dərəcədə uyğun olduğunu 5 ballıq şkala üzrə qiymətləndirmələri istənildi. Nəticə inanılmaz idi – orta qiymətləndirmə 4.26 oldu! Hər kəs hamı üçün yazılmış ümumi mətni yalnız özünə aid xüsusi təhlil kimi qəbul etmişdi. Bu psixoloji fenomen sirk maqnatı P. T. Barnumun “hər kəs üçün balaca bir şey var” prinsipinə görə Barnum (və ya Forer) effekti adlandırıldı.
İnsanın özünü təsdiq etmə ehtiyacı: İnsan beyni naməlumluqdan qorxur və daxili aləmini nizamlayacaq müəyyənliyə ehtiyac duyur.
Təsdiqləmə meyli (Confirmation Bias): İnsanlar bürc şərhində özlərinə uyğun gələn 3 fikri dərhal yadda saxlayır, uyğun gəlməyən 7 fikri isə şüuraltı olaraq unudurlar.
Müsbət fokuslanma: Qorroskoplar adətən insanı təsəlli edən, ruhlandıran və ya xəbərdarlıq edən cümlələrdən ibarət olduğu üçün mənəvi rahatlıq yaradır.
Elmi tədqiqatlar və böyük statistik analizlər günəşin və ya planetlərin insan xarakteri və taleyi ilə birbaşa əlaqəsini təsdiqləməyib. Lakin astrologiyanın insan psixologiyasındakı yeri danılmazdır: o, insanlara özlərini anlamaq, gələcəyə ümidlə baxmaq və qeyri-müəyyən dünyada müəyyənlik tapmaq üçün bir növ emosional sığınacaq rolunu oynayır.