Antikitera mexanizmi
Dünyanın ilk kompüteri Antikitera mexanizmi: Eramızdan əvvəl planetlərin hərəkətini necə hesablayırdılar?
Faktum.az xəbər verir ki, bəşəriyyətin texnoloji tarixinə dair təsəvvürləri alt-üst edən ən mühüm tapıntılardan biri, heç şübhəsiz, Antikitera mexanizmidir. 1901-ci ildə Yunanıstanın Antikitera adası sahillərində, eramızdan əvvəl I əsrə aid Roma gəmisi qəzasından süngər ovçuları tərəfindən tapılan bu tunc cihaz, dünyanın ilk analoq kompüteri hesab olunur. İlkin olaraq əhəmiyyət verilməyən, tunc və ağac parçalarından ibarət bir kütlə kimi görünən bu tapıntı üzərində illər sonra aparılan rentgen və kompüter tomoqrafiyası müayinələri, onun daxilində gizlənmiş, hər biri dəqiqliklə hazırlanmış 30-dan çox tunc dişli çarxı, siferblatları və yunan dilində yazıları aşkar etdi. Bu cihaz qədim yunanların astronomik biliklərini əks etdirən son dərəcə mürəkkəb bir təqvim və kalkulyator rolunu oynayırdı. Belə ki, mexanizm Günəşin və Ayın zodiak işarələrindəki mövqeyini, Ayın fazalarını, eləcə də onun qeyri-bərabər orbit hərəkətini dəqiqliklə hesablayırdı.
Bununla da kifayətlənməyən mühəndislik möcüzəsi, o dövrdə məlum olan beş planetin (Merkuri, Venera, Mars, Yupiter və Saturn) geosentrik model əsasındakı retroqrad (geriyə) hərəkətlərini simulyasiya edir, Ay və Günəş tutulmalarını qabaqcadan xəbər verən “Saros sikli”ni hesablayır və hətta Olimpiya oyunlarının dörd illik dövrlərini izləyirdi.
Cihazın müəllifi dəqiq məlum olmasa da, üzərindəki yazılar və mürəkkəb strukturu onun Rodos və ya Korinf kimi mühüm elmi mərkəzlərdə, bəlkə də məşhur astronom Hipparxın və ya dahi mühəndis Arximedin bilikləri əsasında hazırlandığını göstərir. Antikitera mexanizminin kəşfi antik dövrün elmi və texnoloji səviyyəsi haqqındakı təsəvvürləri kökündən dəyişdirərək qədim insanların mürəkkəb mexanika sahəsində inanılmaz uğurlar qazandıqlarını sübut etdi. Belə bir mürəkkəb texnologiyanın sonradan itirilməsi və yalnız orta əsrlərdə Avropa saatlarının yaranması ilə yenidən bərpa olunması isə tarixin ən böyük tapmacalarından biri olaraq qalmaqdadır.