Alın yazısı var, yoxsa insan öz qədərini özü yazır? – Elm və dinin cavabı

Faktum.az xəbər verir ki, bəşəriyyətin yaranışından bu günə qədər cavabını ən çox axtardığı, fəlsəfə, elm və dinin kəsişməsində yer alan ən mühüm suallardan biri insan taleyi və “alın yazısı” anlayışıdır. İnsanın həyat yolunun əvvəlcədən müəyyən edildiyini, yoksa hər bir addımın azad iradənin nəticəsi olduğunu müəyyən etmək üçün həm mənəvi təlimlər, həm də müasir elm sahələri özünəməxsus nəzəriyyələr irəli sürürlər.

Dini və mənəvi nöqteyi-nəzərdən “alın yazısı” – yəni qədər anlayışı kainatın ilahi nizamının və ilahi elmin bir təzahürüdür. İslam təlimində qədər Allahın hər şeyi əvvəlcədən bilməsi və müəyyən bir ölçü ilə yaratması deməkdir. Lakin bu, insanın tamamilə məcburiyyət qarşısında olması mənasına gəlmir. İlahiyyatçılar qeyd edirlər ki, insanın həyatında iki növ qədər var: mütləq (dəyişməz) qədər – insanın doğulduğu yer, valideynləri, geni, cinsi və ölüm vaxtı kimi onun iradəsindən kənar olan amillərdir; müəlləq (seçimə bağlı) qədər isə insanın öz azad iradəsi, əxlaqi seçimləri, zəhməti və duaları ilə formalaşan hissəsidir. Yəni ilahi elm insanın nə seçəcəyini əvvəlcədən bilir, lakin seçimi insanın özünə buraxır.

Elmi və psixoloji baxımdan isə “alın yazısı” fenomeni biologiya, fizika və genetik faktorslarla izah olunur. Genetik biliklər sübut edir ki, insanın fiziki görünüşü, xəstəliklərə meylliliyi və hətta xarakterik xüsusiyyətlərinin müəyyən hissəsi DNK kodlarımızda – yəni bir növ bioloji “alın yazımızda” öncədən yazılıb. Neyrologiya və psixologiya isə göstərir ki, insanın böyüdüyü mühit, uşaqlıq travmaları və sosial şərait onun düşüncə tərzi ilə qərarlarını şüursuz olaraq idarə edir. Kvant fizikası isə kainatın tamamilə determinik (əvvəlcədən proqnozlaşdırılan) olmadığını, ehtimallar üzərində qurulduğunu və insanın öz seçimləri ilə ehtimalları reallığa çevirdiyini müdafiə edir.

Nəticə etibarilə, “alın yazısı” nə tamamilə qaçılmaz bir məcburiyyət, nə də tamamilə təsadüflər zənciridir. O, bizə verilən təməl şərtlər (lövhə) ilə bizim öz azad iradəmizlə həmin lövhəyə yazdığımız qərarların, zəhmətin və seçimlərin vəhdətidir. İnsan özünə verilən imkanlar çərçivəsində öz iradəsini işə salaraq öz taleyinin memarına çevrilmək gücünə malikdir.