Ağ qızıldan qara istiota
Duzun və ədviyyatların xəritələri dəyişən tarixi
Faktum.az xəbər verir ki, bu gün mətbəx masamızda hər an əlimizin altında olan, adi vərdişlə yeməklərə səpələdiyimiz bir çimdik duz, bir qram darçın və ya bir neçə dənə qara istiot əslində bəşəriyyət tarixinin ən böyük müharibələrinin, coğrafi kəşflərin və imperiyaların yüksəliş-tənəzzülünün əsas hərəkətverici qüvvəsi olmuşdur. Müasir insan üçün sadəcə dadlandırıcı olan bu maddələr, əsrlər boyu qızıldan və almazdan daha dəyərli strateji sərvət, iqtisadi güc və hətta valyuta rolunu oynamışdır.
Tarixə nəzər saldıqda görürük ki, duz – soyuducuların olmadığı dövrlərdə qidaların (ət, balıq, pendir) uzun müddət xarab olmadan saxlanması üçün yeganə təbii konservant idi. Bu strateji asılılıq duzu “ağ qızıl”a çevirmişdi. Qədim Romada əsgərlərin maaşının bir hissəsi duzla ödənilirdi (ingiliscə “salary” – maaş sözü latınca “sal” – duz kökündən gəlir). Qədim Çindən tutmuş Səfəvilər dövlətinə və Fransa krallığına qədər dövlətlər duz üzərinə ağır vergilər (gabelle) qoyaraq büdcələrini doldururdular. Hətta Qandinin Hindistanda ingilis müstəmləkəçiliyinə qarşı başladığı məşhur “Tuz yürüşü” (Salt March) dünya tarixinin gedişatını dəyişdirən ən böyük mülki itaətsizlik hərəkatlarından birinə çevrilmişdi.
Ədviyyatlar – xüsusilə Hindistan və İndoneziya (Ədviyyat adaları) mənşəli qara istiot, darçın, mixək və zəfəran isə Avropa aristokratiyası üçün yalnız dad değil, həm də yüksək sosial status və dəbdəbə rəmzi idi. 1453-cü ildə Osmanlı imperiyasının İstanbulu fəth etməsi və İpək Yolu ilə Ədviyyat Yolunun quru nəzarətini ələ keçirməsi Avropa dövlətlərini şərqin bu dəyərli xəzinələrinə çatmaq üçün alternasıv dəniz yolları axtarmağa məcbur etdi. Məhz darçın və istiot axtarışı Xristofor Kolumbun Amerikanı kəşf etməsinə, Vasko da Qamanın Ümid burnunu keçərək Hindistana dəniz yolunu açmasına vən Magellan gəmisinin ilk dünya səyahətinə çıxmasına səbəb oldu.
Müasir dünyada qlobal sərhədlərin, ticarət şəbəkələrinin və transmilli korporasiyaların təməli məhz bu kiçik toxumların və kristalların arxasınca dənizlərə atılan dənizçilərin izi ilə qoyulmuşdur. Şərqlə Qərbin qovuşması, yeni qitələrin mənimsənilməsi və multikulturalizmin bünövrəsi mətbəximizdəki həmin sadə ədviyyat qablarının içində gizlənir.