Muğamda Fəlsəfə Və Psixologiya: Qədim İncəsənətin İnsan Ruhuna Təsiri

Faktum.az xəbər verir ki, Azərbaycan muğam sənəti təkcə melodik səs toplusu və ya estetik musiqi janrı deyil, əsrlərin süzgəcindən keçərək formalaşan dərin bir fəlsəfi və psixoloji sistemdir. İnsanın daxili aləmini, varlıq haqqında düşüncələrini və ruhun mənəvi təkamülünü ifadə edən muğam, insan emosiyaları ilə birbaşa təmasda olan unikal mədəni kütləvi yaddaşdır.

Muğam dəstgahlarının hər biri insan psixologiyasına və ruh halına fərqli istiqamətdə təsir göstərir. Klassik Şərq musiqişünaslığında və Azərbaycan musiqi nəzəriyyəsində dəstgahların yaratdığı əhval-ruhiyyə xüsusi olaraq təsnif edilir:

Rast – insana mərdlik, gümrahlıq və inam hissi aşılayır;

Şur – şən və şux əhval yaratmaqla yanaşı, həm də dərin düşüncələrə dalmağa sövq edir;

Segah – məhəbbət, həzinlik və samimiyyət hisslərini oyadır;

Cahangah – mübarizə ruhu, coşqu və dəyanət təlqin edir;

Bəyconstraint/Humayun və Shüştər – kədər, dərin hüzn və tənhalıq hissini fəlsəfi müstəviyə daşıyır.

Musiqi ilə müalicə və onun insan psixologiyasına təsiri məsələsi Şərq fəlsəfəsində qədim köklərə malikdir. Əl-Farabi və İbn Sina kimi dahi Şərq mütəfəkkirləri musiqi məqamlarının tənəffüs sisteminə, qan dövranına və sinir sisteminə olan təsirini elmi şəkildə araşdırmış, muğam köklü musiqilərdən mənəvi və fiziki terapiya vasitəsi kimi istifadə etmişlər. Əl-Farabi müəyyən məqamların günün müxtəlif saatlarında insan ruhuna fərqli təsir göstərdiyini nəzəriyyəyə gətirmişdir.

Bu gün müasir muğam ifaçılığı həmin qədim Şərq filosoflarının musiqi-terapiya ənənəsini və fəlsəfi varisliyini davam etdirir. Muğam ifa olunarkən dinləyici yalnız musiqi dinləmir, həm də daxili katarsis (təmizlənmə) prosesi keçirir. İfaçının improvizasiya bacarığı və səsindəki fəlsəfi dərinlik dinləyicini gündəlik qayğılardan uzaqlaşdıraraq özünəqayıdış və ruhi tarazlıq mərhələsinə çatdırır.

Muğam -Azərbaycan xalqının əsrlər boyu formalaşdırdığı canlı psixoloji zəmin və bəşəri fəlsəfi irsdir.